زهرا هنوز لحظهای را که دکتر چشمپزشک به او گفت “فرزندتان نابینا خواهد بود” فراموش نمیکند. دنیایش فرو ریخت. هزاران سوال در ذهنش جولان میداد: “او چگونه زندگی خواهد کرد؟”، “چگونه میتواند مستقل باشد؟”، “آیا میتواند به مدرسه برود؟”، “چگونه باید او را تربیت کنم؟”. احساس ناامیدی، ترس و سردرگمی او را فرا گرفته بود.
اما امروز، ۶ سال بعد، پسر زهرا، علی، پسر شادی است که میداند چگونه خودش را بپوشاند، غذا بخورد، با عصای سفید راه برود، و حتی بخشهایی از قرآن را حفظ کند. او به مهدکودک میرود، دوست دارد، و با اعتمادبهنفس از زندگی لذت میبرد.
چه تغییری رخ داد؟ آموزش، حمایت و پذیرش.
بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت، حدود ۱۹ میلیون کودک در جهان اختلالات بینایی دارند، که از این تعداد ۱.۴ میلیون کودک کاملاً نابینا هستند. در ایران نیز هزاران خانواده با چالش پرورش کودکان نابینا روبهرو هستند.
تربیت کودک نابینا نیازمند دانش، مهارتهای خاص، صبر فوقالعاده و – مهمتر از همه – باور به تواناییهای کودک است. Blind children میتوانند زندگیهای مستقل، شاد و معنادار داشته باشند، اما به حمایت و راهنمایی مناسب نیاز دارند.
خبر خوب این است که علم، تکنولوژی و روشهای تربیتی پیشرفته امروزه ابزارهای شگفتانگیزی در اختیار والدین قرار میدهند. با رویکرد درست، اختلال بینایی مانع موفقیت، شادی و استقلال نخواهد بود.
در این راهنمای جامع، به بررسی تمام جنبههای تربیت کودک نابینا – از تشخیص اولیه تا توانمندسازی برای زندگی مستقل – خواهیم پرداخت. این مطلب برای والدینی نوشته شده که تازه تشخیص دریافت کردهاند یا در هر مرحلهای از مسیر نیاز به راهنمایی دارند.
مطالعه بیشتر: فرزندپروری مثبت: ۱۲ تکنیک علمی تربیت کودک بدون تنبیه
۱. انواع اختلالات بینایی در کودکان
تعاریف پزشکی
نابینایی کامل (Total Blindness): عدم وجود هرگونه ادراک نوری – تاریکی کامل
کمبینایی شدید (Severe Visual Impairment): ادراک نور و سایه، اما ناتوانی در تشخیص اشیا یا افراد
کمبینایی (Low Vision): دید جزئی که حتی با عینک یا عمل جراحی قابل اصلاح نیست، اما مقداری بینایی مفید باقی است
نابینایی قانونی: در بسیاری از کشورها، دید کمتر از ۲۰/۲۰۰ یا میدان دید کمتر از ۲۰ درجه
علل رایج نابینایی در کودکان
مادرزادی (از بدو تولد):
- آب مروارید مادرزادی (Congenital Cataract)
- گلوکوم مادرزادی
- آتروفی بینایی (Optic Atrophy)
- نوروپاتی بینایی ارثی
- آنوفتالمی/میکروفتالمی (نبود یا کوچکی چشم)
نارسزادگی:
- رتینوپاتی نوزادان نارس (ROP) – یکی از رایجترین علل
عفونتها:
- روبلا در دوران بارداری
- توکسوپلاسموز
- هرپس
ژنتیکی:
- آمورز لِبِر (Leber’s Amaurosis)
- رتینیت پیگمنتوزا
- آلبینیسم
اکتسابی (بعد از تولد):
- تروما (آسیب)
- تومورهای چشمی
- بیماریهای سیستمیک
اهمیت تشخیص زودهنگام
هر چه زودتر، بهتر:
- مغز کودک در ۵ سال اول بسیار انعطافپذیر است
- مداخلات زودهنگام میتوانند بسیاری از مشکلات رشدی را پیشگیری کنند
- برنامههای مداخله زودهنگام (Early Intervention) بسیار موثرند
علائم هشداردهنده (برای والدین): ⚠️ عدم تماس چشمی (بعد از ۳ ماهگی) ⚠️ حرکتهای غیرطبیعی چشم ⚠️ چشمهای کدر یا سفید ⚠️ حساسیت شدید به نور ⚠️ نزدیک آوردن اشیا به صورت ⚠️ عدم واکنش به محرکهای بصری ⚠️ تأخیر در مهارتهای حرکتی (خزیدن، راه رفتن)
مطالعه بیشتر: چگونه بفهمیم فرزندمان افسرده است؟
۲. تشخیص و مراحل اولیه پذیرش
واکنشهای عاطفی طبیعی
شنیدن تشخیص اختلال بینایی در فرزند، یکی از سختترین لحظات زندگی والدین است.
مراحل سوگ (طبیعی هستند):
۱. شوک و انکار: “این نمیتواند واقعی باشد”، “باید اشتباهی رخ داده”
۲. خشم: “چرا ما؟”، “چرا فرزند من؟”، خشم به پزشک، خدا، یا خود
۳. چانهزنی: “شاید اگر به پزشک دیگری برویم…”، “شاید معجزهای رخ دهد”
۴. افسردگی: ناامیدی، گریه، احساس از دست دادن رؤیاها برای فرزند
۵. پذیرش: “این واقعیت است، و من میتوانم کمک کنم”
این مراحل خطی نیستند – ممکن است جلو و عقب بروید، و این طبیعی است.
کارهایی که در روزهای اول انجام دهید
۱. اطلاعات جمعآوری کنید:
- از پزشک تمام سوالات را بپرسید
- تشخیص دقیق چیست؟
- پیشآگهی چیست؟
- چه درمانهایی وجود دارد؟
۲. به دنبال متخصصان باشید:
- چشمپزشک کودکان
- مشاور توانبخشی بینایی
- روانشناس کودک
- مددکار اجتماعی
۳. با سازمانها ارتباط بگیرید:
- انجمن نابینایان ایران
- سازمان بهزیستی
- مدارس و مراکز آموزش کودکان نابینا
۴. پیوستن به گروههای حمایتی:
- والدین دیگر کودکان نابینا
- گروههای آنلاین
- شما تنها نیستید
۵. مراقبت از خودتان:
- مشاوره برای پردازش احساسات
- حمایت از همسر (هر دو تحت فشارید)
- زمان برای استراحت و بازیابی
تغییر نگرش: از “معلولیت” به “تفاوت”
نگرش سنتی (مضر): ❌ “کودک من معلول است” ❌ “او هرگز نمیتواند زندگی عادی داشته باشد” ❌ “من باید همیشه از او مراقبت کنم” ❌ تمرکز بر محدودیتها
نگرش توانمندساز (سودمند): ✅ “کودک من متفاوت است، نه ناتوان” ✅ “او میتواند با ابزار و حمایت مناسب مستقل شود” ✅ “هدف من توانمندسازی اوست، نه وابسته کردن” ✅ تمرکز بر تواناییها
این تغییر نگرش اساس موفقیت است.
مطالعه بیشتر: بازی درمانی برای کدام کودکان مناسب است؟
۳. مراحل رشد کودک نابینا
کودکان نابینا از همان مراحل رشدی عبور میکنند که کودکان بینا، اما با تأخیر و تفاوتهایی.
نوزادی (۰-۱۲ ماه)
تفاوتها:
- تماس چشمی نخواهد داشت (طبیعی است!)
- ممکن است کمتر لبخند بزند (چون لبخند والدین را نمیبیند)
- تأخیر در خزیدن (چون انگیزه بصری ندارد)
کارهایی که والدین باید انجام دهند:
✅ تماس فیزیکی زیاد:
- بغل کردن، نوازش، ماساژ
- صدا هنگام نزدیک شدن تا نترسد
✅ محرکهای صوتی:
- صحبت کردن زیاد با او
- اسباببازیهای صوتی
- موسیقی
✅ تحریک حس لامسه:
- بافتهای مختلف (نرم، زبر، صاف)
- اسباببازیهای مختلف
- لمس اشیا در خانه
✅ تشویق به حرکت:
- صداهای جذاب برای تشویق به خزیدن
- محیط امن برای اکتشاف
کودک نوپا (۱-۳ سال)
تفاوتها:
- تأخیر در راه رفتن (معمولاً ۱۸-۲۴ ماهگی)
- ممکن است رفتارهای تکراری داشته باشد (تکان دادن بدن، فشار به چشمها)
- کمتر علاقه به اکتشاف محیط
آموزشهای کلیدی:
✅ جهتیابی و حرکت (O&M):
- آموزش مفاهیم فضایی: بالا، پایین، داخل، خارج
- آموزش استفاده از اطلاعات صوتی برای جهتیابی
- آموزش اولیه عصای سفید (در سنین بالاتر)
✅ زبان:
- صحبت زیاد با کودک
- توصیف هر چیزی که انجام میدهید
- کتابهای لمسی و صوتی
✅ بازی:
- اسباببازیهای لمسی و صوتی
- بازیهای تخیلی
- تشویق به بازی با کودکان دیگر
پیشدبستانی (۳-۶ سال)
مهارتهای کلیدی:
✅ خودمراقبتی:
- پوشیدن لباس
- شستن دست و صورت
- استفاده از دستشویی
- خوردن با قاشق و چنگال
✅ مهارتهای اجتماعی:
- بازی با همسالان
- صبر کردن نوبت
- اشتراکگذاری
✅ آمادگی تحصیلی:
- خط بریل (از ۵-۶ سالگی)
- مهارتهای قبل از نوشتن (حرکات ظریف انگشتان)
- مفاهیم ریاضی (با اشیا ملموس)
دبستان و بالاتر
تمرکز بر: ✅ استقلال کامل در فعالیتهای روزانه ✅ مهارتهای تحصیلی (بریل، آباکوس، کامپیوتر) ✅ جهتیابی و حرکت پیشرفته (عصای سفید) ✅ فناوریهای کمکی ✅ مهارتهای اجتماعی و دوستی ✅ برنامهریزی برای آینده شغلی
مطالعه بیشتر: تاثیر شن بازی بر اختلالات اضطرابی و وسواس کودکان
۴. توسعه مهارتهای حسی جایگزین
کودکان نابینا به جای بینایی، از سایر حواس به طور پیشرفتهتری استفاده میکنند.
الف) حس شنوایی (Auditory Sense)
چرا مهم است؟
- اطلاعات درباره محیط
- تشخیص افراد از روی صدا
- یادگیری زبان
- Echolocation (جهتیابی با صدا)
چگونه تقویت کنیم:
✅ بازیهای صوتی:
- “صدا کجاست؟” – صدا کنید و بگذارید کودک پیدا کند
- تشخیص صداهای مختلف (حیوانات، وسایل خانه)
- ریتم و موسیقی
✅ توصیف محیط:
- همیشه توضیح دهید چه صدایی است
- “این صدای ماشین است”، “آن پرنده است”
✅ کتابهای صوتی:
- داستانخوانی
- audiobooks
ب) حس لامسه (Tactile Sense)
اساسیترین حس برای یادگیری:
- خط بریل بر اساس لمس است
- تشخیص اشیا
- حس امنیت
چگونه تقویت کنیم:
✅ جعبه حسی (Sensory Box):
- اشیا با بافتهای مختلف: نرم، زبر، سرد، گرم، خشک، خیس
- کودک را تشویق کنید بررسی کند
✅ اسباببازیهای لمسی:
- پازلهای برجسته
- خمیربازی
- ماسه بازی
✅ آموزش اکتشافی:
- اجازه دهید همه چیز را لمس کند
- راهنمایی دست کودک برای کاوش اشیا
ج) حس بویایی و چشایی
کاربردها:
- تشخیص غذاها
- تشخیص افراد (عطر)
- هشدار (بوی دود، گاز)
تقویت: ✅ تشخیص بوهای مختلف (گل، میوه، غذا) ✅ بازیهای تشخیص طعم ✅ آموزش بوهای خطرناک
د) حس عمقی و تعادل (Proprioception & Vestibular)
برای حرکت و جهتیابی:
- درک موقعیت بدن در فضا
- تعادل هنگام راه رفتن
- هماهنگی حرکتی
تقویت: ✅ ورزشهای تعادلی ✅ رقص و موسیقی ✅ فعالیتهای فیزیکی (شنا، یوگا، ورزشهای رزمی)
مطالعه بیشتر: مراحل رشد روانی کودک و نقش والدین
۵. آموزش استقلال و خودمراقبتی
هدف اصلی: استقلال کامل
فلسفه آموزش
اشتباه رایج والدین: ❌ انجام همه کارها برای کودک ❌ “او نمیتواند، من برایش انجام میدهم” ❌ محافظت بیش از حد
رویکرد صحیح: ✅ “هیچ چیز درباره من، بدون من” ✅ آموزش گام به گام ✅ اجازه اشتباه و یادگیری ✅ تشویق و صبر
مهارتهای خودمراقبتی
۱. خوردن:
- استفاده از قاشق و چنگال
- ریختن آب
- برش دادن غذا (با ابزار امن)
- تکنیک ساعت: غذاها در بشقاب مثل ساعت توضیح داده میشوند (مرغ در ۳، برنج در ۶، سالاد در ۹)
۲. پوشیدن لباس:
- تشخیص جلو و پشت لباس (برچسب، طرح)
- دکمهها و زیپ
- انتخاب لباس مناسب (برچسبهای خاص برای رنگ)
- کفش راست و چپ (علامتگذاری)
۳. بهداشت:
- شستن دست و صورت
- مسواک زدن
- حمام کردن
- اصلاح (در نوجوانی)
- بهداشت قاعدگی (دختران)
۴. استفاده از دستشویی:
- پیدا کردن دستشویی
- استفاده مستقل
- تمیز کردن
نکته کلیدی: هر مهارت را به مراحل کوچک تقسیم کنید و گام به گام آموزش دهید.
امنیت در خانه
خانه را “نابینا-پسند” کنید:
✅ سازماندهی و ثبات:
- همه چیز جای ثابت داشته باشد
- بعد از استفاده، برگردانید سر جایش
- تغییرات را اطلاع دهید
✅ حذف خطرات:
- گوشههای تیز را بپوشانید
- سیمها را مرتب کنید
- در و کابینتها کاملاً باز یا بسته (نه نیمهباز)
✅ علامتگذاری:
- برچسبهای بریل
- بافتهای مختلف برای اتاقهای مختلف
- نوارهای برجسته
۶. آموزش و تحصیل کودکان نابینا
گزینههای آموزشی
۱. مدارس عادی با حمایت (Inclusive Education):
مزایا: ✅ تعامل با همسالان بینا ✅ آمادگی برای زندگی واقعی ✅ کاهش انگ
نیازها: ✅ معلم مشاور (Resource Teacher) ✅ مواد آموزشی بریل ✅ تکنولوژی کمکی ✅ آموزش همکلاسیها ✅ تنظیمات امتحانی (زمان بیشتر، سؤالات بریل/صوتی)
۲. مدارس ویژه نابینایان:
مزایا: ✅ معلمان متخصص ✅ امکانات کامل ✅ برنامههای تخصصی (O&M، فناوری)
معایب: ❌ انزوای اجتماعی ❌ کمتر آمادگی برای دنیای واقعی
۳. مدل ترکیبی: مدرسه عادی + برنامههای حمایتی بعد از مدرسه
آموزش بریل (Braille)
بریل چیست؟ سیستم خواندن و نوشتن لمسی، بر اساس ترکیب ۶ نقطه برجسته
چه زمانی شروع کنیم؟
- آمادگی: ۵-۶ سالگی
- پیشنیازها: حساسیت لمسی، تمرکز، علاقه
مراحل یادگیری: ۱. پیش-بریل: تشخیص شکلها، خطوط، الگوها ۲. حروف بریل یک به یک ۳. کلمات و جملات ۴. نوشتن با ماشین بریل یا تخته بریل ۵. روانی
نکته: یادگیری بریل کندتر از خواندن چاپی است اما با تمرین، سرعت افزایش مییابد.
ریاضیات برای کودکان نابینا
چالشها:
- ریاضیات بسیار بصری است
- نمودارها، اشکال هندسی
راهحلها: ✅ آباکوس: ابزار قدرتمند برای محاسبات ✅ Nemeth Braille: بریل ریاضی ✅ اشیا ملموس برای مفاهیم (مکعبها، میلهها) ✅ نمودارهای برجسته ✅ نرمافزارهای صوتی ریاضی
۷. تکنولوژیهای کمکی
تکنولوژی انقلابی در زندگی blind children ایجاد کرده است.
برای خواندن و نوشتن
۱. نمایشگرهای بریل الکترونیکی (Refreshable Braille Displays): متن دیجیتال را به بریل تبدیل میکنند
۲. صفحهخوانها (Screen Readers):
- JAWS (محبوبترین)
- NVDA (رایگان)
- VoiceOver (iOS)
- TalkBack (Android)
۳. OCR صوتی: اسکن کتاب و خواندن صوتی
۴. کتابخانههای دیجیتال:
- Bookshare
- Learning Ally
- کتابهای صوتی فارسی
برای جهتیابی و حرکت
۱. عصای سفید (White Cane):
- ابزار اصلی جهتیابی
- آموزش از ۶-۸ سالگی
- انواع: استاندارد، تاشو، الکترونیکی
۲. سگهای راهنما:
- معمولاً برای نوجوانان و بزرگسالان
- نیاز به آموزش و مراقبت
۳. اپلیکیشنهای GPS صوتی:
- BlindSquare
- Seeing Eye GPS
- Google Maps با VoiceOver/TalkBack
۴. حسگرهای فراصوتی: اخطار مانع
برای زندگی روزمره
۱. برچسبزنهای صوتی (Voice Labelers): ضبط برچسبهای صوتی برای اشیا
۲. ساعتهای گویا
۳. ترازوهای گویا
۴. تشخیصدهنده رنگ
۵. اپلیکیشنهای کمکی:
- Be My Eyes: داوطلبان بینا از طریق ویدئو کمک میکنند
- Seeing AI: تشخیص تصویر با هوش مصنوعی
- KNFB Reader: اسکن و خواندن متن
۸. رشد اجتماعی و عاطفی
چالشهای اجتماعی
کودکان نابینا با چالشهای منحصربهفردی در روابط اجتماعی روبهرو هستند:
۱. کمبود اطلاعات بصری:
- نمیتوانند زبان بدن را ببینند
- نمیدانند کی کسی به آنها نگاه میکند
- تماس چشمی ندارند
- نمیتوانند واکنشهای چهره را بخوانند
۲. محدودیت در بازی:
- بازیهای بسیاری بصری هستند
- دویدن و بازیهای فیزیکی ترسآور است
- ممکن است از گروهها کنار بمانند
۳. انزوا:
- کودکان دیگر ممکن است ندانند چگونه با او ارتباط برقرار کنند
- احساس “متفاوت بودن”
- کمبود دوستان
آموزش مهارتهای اجتماعی
۱. زبان بدن و ارتباط غیرکلامی:
✅ آموزش صریح:
- “وقتی با کسی صحبت میکنی، صورتت را به سمت او بگردان”
- “وقتی کسی صحبت میکند، سر تکان بده تا بفهمد گوش میدهی”
- تماس چشمی: “چشمانت را در سطح صورت طرف مقابل نگه دار”
✅ تمرین:
- نقشبازی موقعیتهای اجتماعی
- بازخورد مداوم
- ویدیو گرفتن و گوش دادن به صدا
۲. آموزش مکالمه:
✅ شروع گفتگو ✅ حفظ نوبت صحبت ✅ پرسیدن سؤالات ✅ پایان دادن مناسب به گفتگو
۳. تفسیر نشانههای صوتی:
✅ تن صدا (خشم، شوخی، ناراحتی) ✅ مکثها ✅ حجم صدا ✅ سرعت صحبت
تقویت عزت نفس
چالش: جامعه اغلب اختلال بینایی را با “ناتوانی” برابر میداند، که میتواند به عزت نفس پایین منجر شود.
راهکارها:
✅ تمرکز بر تواناییها:
- “تو میتوانی…” نه “تو نمیتوانی…”
- جشن گرفتن دستاوردها
- نقاط قوت را برجسته کنید (موسیقی، حافظه، حس شنوایی)
✅ الگوهای نقش:
- معرفی بزرگسالان نابینای موفق
- داستانهای الهامبخش
- “اگر آنها توانستند، تو هم میتوانی”
✅ استقلال:
- هر چه مستقلتر → عزت نفس بالاتر
- اجازه ریسکهای کنترلشده
- اعتماد به تواناییهایشان
✅ آموزش پاسخ به کنجکاوی/قضاوت:
- کودکان دیگر سؤال میپرسند: “چرا چشمانت اینطوری است؟”
- آموزش پاسخهای مثبت و مطمئن
- “من نابینا هستم، و این مشکلی نیست”
رشد عاطفی
احساسات رایج:
ترس: از تنها بودن، گم شدن، آسیب دیدن ناامیدی: “چرا من؟” خشم: به وضعیت، به دیگران غم: برای چیزهایی که نمیتواند ببیند
این احساسات طبیعی هستند.
چگونه حمایت کنیم:
✅ اعتبار بخشیدن به احساسات:
- “میفهمم که ناراحت هستی”
- اجازه بیان احساسات
- گوش دادن بدون قضاوت
✅ مشاوره:
- روانشناس کودک متخصص
- گروههای حمایتی برای کودکان/نوجوانان نابینا
- هنردرمانی، موسیقیدرمانی
✅ ایجاد حس امنیت:
- محیط قابل پیشبینی
- روتینهای ثابت
- حضور والدین حمایتگر
دوستی و روابط همسالان
تسهیل دوستی:
✅ ترتیب Playdate:
- دعوت از کودکان دیگر
- فعالیتهای مناسب (موسیقی، داستان، بازیهای لمسی)
✅ آموزش همسالان:
- توضیح به همکلاسیها (با اجازه کودک)
- چگونه با او ارتباط برقرار کنند
- “او مثل شماست، فقط نمیبیند”
✅ فعالیتهای گروهی:
- کلاسهای موسیقی
- ورزشهای مناسب (جودو، شنا، goalball)
- باشگاههای کتابخوانی
✅ تشویق ابتکار اجتماعی:
- آموزش شروع گفتگو
- پرسیدن دیگران برای بازی
- جسارت اجتماعی
۹. نتیجهگیری
تربیت کودک نابینا سفری چالشبرانگیز اما بسیار معنادار است. این مسیر پر از لحظات دشوار، ترسها و سؤالات است – اما همچنین مملو از پیشرفتهای شگفتانگیز، لحظات غرورآفرین و عشق بیحد و حصر.
کودکان نابینا میتوانند – و میتوانند – زندگیهای شاد، مستقل و موفقی داشته باشند. آنها میتوانند به مدرسه بروند، دانشگاه بخوانند، ازدواج کنند، فرزند داشته باشند، شغل داشته باشند، و به جامعه کمک کنند. اختلال بینایی محدودیتی برای رؤیاها نیست – فقط نیازمند رویکرد و ابزار متفاوتی است.
نکات کلیدی:
✅ باور به تواناییهای فرزندتان: او بیش از آنچه فکر میکنید میتواند
✅ استقلال هدف اصلی است: نه وابستگی
✅ آموزش زودهنگام حیاتی است: هر چه زودتر، بهتر
✅ حواس دیگر را تقویت کنید: شنوایی، لامسه، بویایی
✅ تکنولوژی ابزار قدرتمند است: از آن استفاده کنید
✅ شبکه حمایت ضروری است: شما تنها نیستید
✅ مراقبت از خودتان: والد فرسوده نمیتواند کمک کند
✅ هیچ محدودیتی برای رؤیاها نیست: فرزندتان میتواند هر چه بخواهد باشد
داستان زهرا که در ابتدا معرفی شد، امروز الهامبخش است. علی، پسر او، حالا ۶ ساله است و به تازگی کلاس اول را شروع کرده است. او خط بریل را میخواند، با عصای سفید راه میرود، و آرزو دارد روزی معلم موسیقی شود. زهرا میداند که مسیر هنوز چالشها دارد، اما او همچنین میداند که پسرش قادر است.
شما هم میتوانید. با آموزش، حمایت و عشق، فرزند نابینای شما میتواند به بلندترین قلهها برسد.
۱۰. سوالات متداول
۱. آیا کودک نابینای من میتواند مستقل باشد؟
بله، قطعاً! با آموزش و حمایت مناسب، بیشتر کودکان نابینا میتوانند:
✅ مستقل زندگی کنند ✅ تحصیل کنند (دانشگاه) ✅ کار داشته باشند ✅ ازدواج کنند و خانواده تشکیل دهند ✅ رانندگی نکنند، اما از حملونقل عمومی استفاده کنند ✅ فناوری استفاده کنند ✅ سفر کنند
کلید موفقیت:
- آموزش مهارتهای زندگی از کودکی
- عدم محافظت بیش از حد
- تشویق استقلال
- باور به تواناییهای آنها
۲. چگونه با کنجکاوی و نگاههای دیگران برخورد کنم؟
واکنشهای رایج:
کودکان: معصومانه سؤال میپرسند: “چرا او عینک سیاه دارد؟”، “چرا نمیبیند؟”
بزرگسالان: خیره شدن، همدردی بیش از حد، یا اجتناب
چگونه پاسخ دهیم:
به کودکان: ✅ صادقانه و ساده: “او نابینا است، یعنی نمیبیند” ✅ مثبت: “اما او با دستها و گوشهایش میتواند چیزها را بفهمد” ✅ تشویق تعامل: “میخواهی با او بازی کنی؟”
به بزرگسالان: ✅ مؤدبانه اما محکم: “او فقط نابینا است، نه بیمار” ✅ آموزش: “او میتواند بسیاری کارها انجام دهد” ✅ تعیین مرز: اگر نگاهها ناراحتکننده است، میتوانید بگویید
آموزش به فرزندتان: ✅ پاسخهای آماده: “من نابینا هستم اما میتوانم خیلی چیزها انجام دهم” ✅ اعتمادبهنفس: “این بخشی از من است” ✅ انتخاب پاسخ دادن یا ندادن: حق دارد پاسخ ندهد
۳. آیا باید به مدرسه عادی برود یا ویژه؟
بستگی به عوامل متعددی دارد:
عوامل تصمیمگیری:
مدرسه عادی مناسب است اگر: ✅ مدرسه امکانات حمایتی دارد (معلم مشاور، مواد بریل) ✅ معلمان آموزش دیدهاند ✅ فرزندتان از نظر اجتماعی آماده است ✅ همکلاسیها پذیرا هستند
مدرسه ویژه مناسب است اگر: ✅ فرزندتان نیاز به آموزش فشرده مهارتهای خاص دارد (بریل، O&M) ✅ معلولیتهای همراه دارد ✅ مدارس عادی امکانات ندارند
بسیاری از خانوادهها مدل ترکیبی را انتخاب میکنند:
- مدرسه عادی برای تحصیل
- کلاسهای بعدازظهر ویژه برای مهارتهای خاص
مهم: هر کودک منحصربهفرد است – آنچه برای یکی کار میکند، ممکن است برای دیگری نکند.
۴. چگونه او را برای زندگی بزرگسالی آماده کنم؟
شروع زودهنگام:
کودکی (۰-۶ سال): ✅ خودمراقبتی پایه ✅ کنجکاوی و کاوش ✅ مهارتهای حسی
دبستان (۶-۱۲ سال): ✅ مهارتهای تحصیلی (بریل، ریاضی) ✅ جهتیابی و حرکت (عصای سفید) ✅ فناوری ✅ مهارتهای اجتماعی
نوجوانی (۱۲-۱۸ سال): ✅ مهارتهای زندگی: پخت و پز، خرید، مدیریت پول ✅ استفاده پیشرفته از فناوری ✅ برنامهریزی شغلی: چه میخواهد باشد؟ ✅ مهارتهای روابط (دوستی، قرار عاشقانه) ✅ خودحمایتی: یاد بگیرد برای نیازهایش صحبت کند
بزرگسالی جوان (۱۸+): ✅ تحصیلات عالی یا آموزش حرفهای ✅ اشتغال ✅ زندگی مستقل ✅ روابط
نکته کلیدی: تدریجاً مسئولیت را واگذار کنید – هدف این است که در ۱۸ سالگی، او نیازی به شما برای کارهای روزمره نداشته باشد.
۵. کودک من رفتارهای تکراری دارد (فشار به چشمها، تکان خوردن). طبیعی است؟
بله، در کودکان نابینا رایج است.
این رفتارها Blindisms یا Self-Stimulatory Behaviors نامیده میشوند:
رایجترینها:
- فشار دادن چشمها
- تکان دادن سر
- تاب خوردن بدن
- پریدن
- گرداندن دست جلوی صورت
چرا رخ میدهد؟
- خودتحریکی: جبران کمبود محرکهای بصری
- آرامبخش: کاهش استرس
- بیحوصلگی: کمبود فعالیت
چه کنیم؟
❌ تنبیه نکنید – این افزایش استرس و تشدید رفتار میدهد
✅ افزایش فعالیتهای جایگزین:
- ورزش
- بازی فعال
- موسیقی
- مشغولیت ذهنی
✅ جهتدهی:
- اگر در جمع است، آرام یادآوری کنید
- جایگزین سالمتر: اسباببازی فیجت، توپ استرس
✅ پذیرش:
- اگر آزاری نمیرساند، گاهی بهتر است نادیده بگیرید
- بسیاری از بزرگسالان نابینا همچنان این رفتارها را دارند (در خصوصی)
۶. آیا او میتواند ورزش کند؟
بله، قطعاً! کودکان نابینا میتوانند ورزشهای بسیاری انجام دهند:
ورزشهای مناسب:
✅ شنا: بسیار توصیه میشود – ایمن، کل بدن ✅ دو: با راهنما یا روی تردمیل ✅ جودو/کاراته: تماس فیزیکی، تمرکز ✅ کشتی ✅ یوگا ✅ اسبسواری درمانی ✅ طناب زدن ✅ وزنه (در نوجوانی/بزرگسالی)
ورزشهای مخصوص نابینایان:
✅ Goalball: بازی تیمی با توپ زنگدار ✅ فوتبال نابینایان (Blind Football) ✅ دوومیدانی نابینایان ✅ اسکی نابینایان
مزایا:
- سلامت جسمی
- اعتمادبهنفس
- مهارتهای اجتماعی
- احساس “میتوانم”
۷. چگونه به او درباره نابیناییاش صحبت کنم؟
صداقت مناسب با سن:
کودکی (۳-۶ سال): ✅ ساده: “چشمانت متفاوت کار میکنند. تو نمیبینی مثل بعضی بچهها، اما میتوانی با دستها و گوشهایت چیزها را بفهمی.” ✅ مثبت: “این بخشی از تو است که تو را خاص میکند”
دبستان (۶-۱۲ سال): ✅ توضیح علمیتر: “چشمانت یا مغزت نمیتواند اطلاعات بصری پردازش کند” ✅ پاسخ به سؤالات: “چرا؟”، “آیا درمان میشود؟” ✅ معرفی الگوهای نقش: بزرگسالان نابینای موفق
نوجوانی (۱۲+ سال): ✅ بحثهای عمیقتر درباره احساسات ✅ چالشها و راهحلها ✅ آینده: تحصیل، شغل، روابط ✅ گوش دادن بیشتر از صحبت کردن
قوانین کلی: ✅ همیشه صادق باشید (دروغهای خوشخیال آسیب میرساند) ✅ امیدوار اما واقعبینانه ✅ تأکید بر تواناییها، نه محدودیتها ✅ اجازه بیان احساسات (ناامیدی، خشم، غم)
۸. از کجا کمک و حمایت بگیرم؟
منابع در ایران:
۱. سازمانها: ✅ انجمن نابینایان ایران ✅ سازمان بهزیستی ✅ کمیته امداد امام خمینی ✅ بنیاد مستضعفان
۲. مراکز آموزشی: ✅ مدارس شبانهروزی نابینایان (تهران، مشهد، شیراز، اصفهان) ✅ مراکز توانبخشی ✅ کتابخانههای بریل
۳. خدمات: ✅ آموزش بریل ✅ جهتیابی و حرکت (O&M) ✅ مشاوره و روانشناسی ✅ کلاسهای آموزشی والدین
۴. گروههای حمایتی: ✅ انجمنهای والدین کودکان نابینا ✅ گروههای تلگرامی و واتساپی ✅ ملاقاتهای منظم خانوادهها
۵. آنلاین: ✅ وبسایتهای تخصصی ✅ کانالهای یوتیوب آموزشی ✅ انجمنهای بینالمللی (به انگلیسی)
آماده برای حمایت و آموزش؟
تربیت کودک نابینا سفری است که نیازمند دانش، مهارت، صبر و عشق است. شما نیازی نیست این مسیر را تنها طی کنید.
مرکز مشاوره شکرانه با تیمی از روانشناسان کودک، مشاوران توانبخشی و متخصصان آموزش کودکان با نیازهای ویژه، آماده است تا در کنار شما باشد.
خدمات ویژه ما برای والدین کودکان نابینا:
✅ کلاسهای آموزشی والدین: تکنیکهای تربیتی، مهارتهای زندگی، فناوری
✅ مشاوره فردی: پردازش احساسات، کاهش استرس، تصمیمگیریهای آموزشی
✅ مشاوره کودک: حمایت عاطفی، رشد اجتماعی، عزت نفس
✅ ارزیابی رشدی: بررسی مهارتهای رشدی و برنامهریزی مداخله
✅ گروههای حمایتی: ارتباط با خانوادههای دیگر
✅ مشاوره آموزشی: انتخاب مدرسه، تنظیمات، IEP
✅ آموزش خانواده: برادران، خواهران، پدربزرگ، مادربزرگ
✅ جلسات حضوری و آنلاین
چرا امروز تماس بگیرید؟
💙 شما تنها نیستید: هزاران خانواده این مسیر را رفتهاند
💙 آموزش قدرت میدهد: دانش استرس را کاهش میدهد
💙 هر چه زودتر، بهتر: مداخله زودهنگام کلیدی است
💙 فرزندتان میتواند: با حمایت درست، محدودیتی وجود ندارد
مرکز مشاوره شکرانه – شرق تهران
متخصص در حمایت از خانوادههای کودکان با نیازهای ویژه
📞 برای ثبتنام در کلاسهای آموزشی والدین امروز تماس بگیرید
🌐 کلاسهای آنلاین برای تمام ایران
💙 فرزند شما شایسته بهترینها است. ما کمک میکنیم.
منابع علمی:
- World Health Organization – Visual Impairment Statistics
- American Foundation for the Blind
- Royal National Institute of Blind People (RNIB)
- Perkins School for the Blind – Resources
- Journal of Visual Impairment & Blindness
- انجمن نابینایان ایران
