طرحواره استحقاق یا بزرگمنشی یکی از الگوهای عمیق و فراگیر ذهنی است که در دوران کودکی و نوجوانی شکل میگیرد و میتواند تأثیر قابل توجهی بر نحوه ارتباط فرد با دیگران و دیدگاه او نسبت به دنیا داشته باشد. افراد با این طرحواره اغلب باور دارند که نسبت به دیگران برتر هستند و حق ویژهای برای امتیازات خاص دارند، بدون آنکه مسئولیتهای متقابل را بپذیرند. در این مقاله جامع، به بررسی دقیق طرحواره استحقاق، انواع مختلف آن، علل شکلگیری، تأثیرش بر زندگی و روابط، و روشهای مؤثر درمان این طرحواره میپردازیم. شناخت این طرحواره، گام مهمی در مسیر خودآگاهی و ایجاد الگوهای رفتاری سالمتر در ارتباط با دیگران است.
تعریف و شناخت طرحواره استحقاق
طرحواره استحقاق/بزرگمنشی (Entitlement/Grandiosity Schema) یکی از طرحوارههای اصلی در حوزه “محدودیتهای مختل” در نظریه طرحواره درمانی دکتر جفری یانگ است. این طرحواره با باور عمیق و فراگیر فرد به اینکه نسبت به دیگران برتر است و باید از قوانین، هنجارها و محدودیتهایی که برای دیگران وجود دارد، مستثنی باشد، مشخص میشود.
در واقع، طرحواره استحقاق با سه ویژگی اصلی زیر شناخته میشود:
- باور به برتری و استثنایی بودن: فرد خود را به نحوی خاص و برتر از دیگران میداند که مستحق توجه و امتیازات ویژه است.
- بیتوجهی به نیازها و حقوق دیگران: تمرکز اصلی بر خواستهها و نیازهای خود بدون توجه کافی به تأثیر رفتارهایش بر دیگران.
- نپذیرفتن محدودیتهای اجتماعی: مقاومت در برابر قوانین و هنجارهایی که برای همه اعمال میشود و باور به اینکه این محدودیتها نباید شامل حال او شوند.
در طبقهبندی طرحوارههای ناسازگار اولیه، طرحواره استحقاق/بزرگمنشی در حوزه محدودیتهای مختل قرار میگیرد. این حوزه به مشکلات مربوط به حدود درونی، مسئولیتپذیری و اهداف بلندمدت مربوط میشود. در واقع، این طرحواره نشاندهنده نارسایی در ایجاد مرزهای مناسب درونی و بیرونی و پذیرش محدودیتهای واقعبینانه است.
طرحواره استحقاق با طرحوارههای دیگری مانند خویشتنداری/خودانضباطی ناکافی (که در همان حوزه قرار دارد) و همچنین برخی طرحوارههای حوزههای دیگر مانند معیارهای سرسختانه/عیبجویی افراطی همپوشانی دارد، اما تمرکز اصلی آن بر “حق ویژه” و “برتری” است.
مطالعه بیشتر: همه چیز درباره طرحواره چیست و انواع آن
ریشههای شکلگیری طرحواره استحقاق در کودکی
طرحواره استحقاق معمولاً در اثر تجربیات زیر در دوران کودکی شکل میگیرد:
1. افراط در ارضای نیازها و خواستهها
- والدینی که هر خواسته کودک را بدون محدودیت برآورده میکنند
- نبود مرزهای مشخص و قوانین ثابت در خانواده
- تربیت بیش از حد سهلگیرانه و اجتناب از “نه” گفتن به کودک
مثال: کودکی که هرگاه چیزی را میخواهد، والدینش بلافاصله آن را برایش فراهم میکنند و حتی اگر رفتار نامناسبی نشان دهد، پیامدی برای آن وجود ندارد. این کودک یاد نمیگیرد که همه چیز در زندگی بلافاصله و بدون تلاش به دست نمیآید.
2. مورد تحسین و ستایش افراطی قرار گرفتن
- والدینی که مدام به کودک میگویند او “خاص” و “استثنایی” است
- تمرکز بیش از حد بر استعدادها و تواناییهای کودک بدون اشاره به محدودیتها
- ایجاد این باور در کودک که او برتر از همسالان خود است
مثال: والدینی که مدام به فرزندشان میگویند: “تو باهوشترین بچه کلاس هستی” یا “تو حق داری بهترین چیزها را داشته باشی چون خاص هستی”، بدون آنکه به او یاد بدهند برای رسیدن به اهداف باید تلاش کند و شکستها را نیز بپذیرد.
3. الگوگیری از والدین دارای طرحواره استحقاق
- رشد در خانوادهای که والدین خود رفتارهای استحقاقی دارند
- یادگیری اجتماعی از طریق مشاهده نحوه رفتار والدین با دیگران
- پاداش گرفتن برای رفتارهای مشابه با والدین
مثال: کودکی که میبیند والدینش با کارکنان رستورانها، فروشگاهها یا خدمتکاران با بیاحترامی رفتار میکنند و انتظارات غیرواقعبینانه از آنها دارند، این الگوی رفتاری را به عنوان هنجار میپذیرد.
4. نبود آموزش مسئولیتپذیری و همدلی
- عدم آموزش پیامدهای اعمال و تصمیمات
- فقدان فرصتهایی برای درک دیدگاه و احساسات دیگران
- تأکید بیش از حد بر موفقیت و دستاوردها بدون توجه به فرایند رسیدن به آنها
مثال: کودکی که هرگز مجبور نبوده کارهای خانه را انجام دهد یا مسئولیتی متناسب با سنش بپذیرد و والدین همیشه مشکلات او را حل کردهاند، یاد نمیگیرد که هر عملی پیامدی دارد و در قبال رفتارهایش مسئول است.
مطالعه بیشتر: طرحواره محرومیت هیجانی
5. تجربه محرومیت و کمبود توجه
گاهی، برخلاف انتظار، طرحواره استحقاق میتواند از تجربه محرومیت نیز شکل بگیرد:
- کودکی که نیازهای اساسیاش برآورده نشده و در بزرگسالی تلاش میکند این کمبودها را جبران کند
- احساس اینکه “حق من بود که بیشتر داشته باشم” منجر به طلب افراطی در بزرگسالی میشود
- محرومیت اقتصادی یا عاطفی که به جبران افراطی در زمان توانمندی منجر میشود
مثال: کودکی که در فقر بزرگ شده و همواره احساس حسرت و محرومیت داشته، ممکن است در بزرگسالی با دستیابی به ثروت، به این باور برسد که اکنون “حق دارد” هر آنچه میخواهد بدون محدودیت داشته باشد، زیرا در گذشته از آن محروم بوده است.
مطالعه بیشتر: طرحواره بی اعتمادی و بدرفتاری چیست؟ بررسی جامع علائم، علل و درمان
انواع طرحواره استحقاق
طرحواره استحقاق میتواند به اشکال مختلفی بروز کند. شناخت این انواع به درک بهتر رفتارها و برنامهریزی درمانی مؤثرتر کمک میکند:
1. استحقاق نارسیستیک
این نوع با احساس برتری و خاص بودن مشخص میشود:
ویژگیها:
- باور به اینکه فرد استثنایی و برتر از دیگران است
- انتظار تحسین و توجه مداوم
- تحقیر یا بیارزش شمردن دیگران
- حسادت به موفقیتهای دیگران یا باور به اینکه دیگران به او حسادت میکنند
- نمایش رفتارهای متکبرانه و خودستایی
مثال رفتاری: مدیری که همواره دستاوردهای تیمش را به نام خود مصادره میکند، انتقاد را نمیپذیرد و معتقد است قوانین شرکت برای او استثنا قائل شوند. او انتظار دارد در جلسات، همه نظرات او را بدون چون و چرا بپذیرند.
2. استحقاق وابسته
این نوع با انتظار مراقبت و توجه بیقید و شرط مشخص میشود:
ویژگیها:
- انتظار اینکه دیگران نیازهای فرد را بدون هیچ تلاشی از جانب او برآورده کنند
- ناتوانی در تحمل ناکامی و تأخیر در ارضای نیازها
- خشم و ناامیدی شدید در صورت عدم برآورده شدن انتظارات
- شکایت مداوم از اینکه به اندازه کافی دریافت نمیکند
- مشکل در پذیرش مسئولیت اعمال و تصمیمات خود
مثال رفتاری: فردی که انتظار دارد همسرش تمام کارهای خانه را انجام دهد، همیشه در دسترس باشد و تمام نیازهای او را برآورده کند، بدون آنکه خودش مسئولیتی بپذیرد. او در صورت مواجهه با “نه” شنیدن، واکنشهای هیجانی شدید نشان میدهد.
3. استحقاق منعطفناپذیر
این نوع با تأکید افراطی بر کنترل و پیروی از قوانین سخت شخصی مشخص میشود:
ویژگیها:
- اصرار بر اینکه همه چیز باید دقیقاً طبق استانداردها و انتظارات فرد باشد
- تحمل پایین برای انعطافپذیری و تغییر برنامهها
- خشم و آشفتگی شدید زمانی که قوانین فرد رعایت نمیشود
- رفتار کنترلگرانه نسبت به محیط و افراد اطراف
- اولویت دادن به نظم و قاعده بر روابط انسانی
مثال رفتاری: فردی که اصرار دارد خانوادهاش دقیقاً طبق برنامه و زمانبندی او زندگی کنند. او واکنش شدیدی به تغییرات برنامه نشان میدهد و انتظار دارد همه از قوانین سفت و سخت او پیروی کنند، بدون توجه به شرایط و نیازهای آنها.
4. استحقاق رقابتی
این نوع با تمرکز بر برتری و پیروزی بر دیگران مشخص میشود:
ویژگیها:
- نیاز شدید به پیروزی در هر موقعیتی، حتی در شرایط غیررقابتی
- ناتوانی در لذت بردن از موفقیتهای دیگران
- تعریف ارزش خود براساس برتری نسبت به دیگران
- رفتارهای غیراخلاقی برای پیشی گرفتن از دیگران
- تحمل نکردن شکست و احساس شرم شدید در صورت عدم موفقیت
مثال رفتاری: فردی که حتی در بازیهای خانوادگی و دوستانه باید برنده شود و حاضر است قوانین را زیر پا بگذارد تا پیروز شود. او موفقیت دیگران را تهدیدی برای خود میداند و نمیتواند از پیشرفت همکارانش خوشحال شود.
5. استحقاق جبرانی
این نوع اغلب از تجربیات محرومیت در گذشته ناشی میشود:
ویژگیها:
- باور به اینکه به دلیل سختیها و محرومیتهای گذشته، اکنون “حق دارد” بیشتر داشته باشد
- احساس طلبکاری از زندگی و دیگران
- مقایسه مداوم آنچه دارد با آنچه دیگران دارند
- ناتوانی در احساس رضایت و قدردانی
- رفتارهای جبرانی افراطی مانند خرج کردن بیش از حد یا جمعآوری افراطی
مثال رفتاری: فردی که در کودکی در شرایط اقتصادی سختی بزرگ شده و اکنون با رسیدن به وضعیت مالی بهتر، احساس میکند “حق دارد” همه چیز را بدون محدودیت خرج کند و دیگران باید به خواستههای او اولویت دهند، زیرا “به اندازه کافی سختی کشیده است”.
مطالعه بیشتر: طرحواره نقص و شرم چیست؟ بررسی جامع علائم، علل و درمان
نشانهها و علائم طرحواره استحقاق
نشانههای شناختی (افکار و باورها)
- افکار مرتبط با برتری: “من خاصتر از دیگران هستم”
- انتظارات غیرواقعبینانه: “دیگران باید به من احترام ویژه بگذارند”
- تفسیر منفی از رفتار دیگران: “اگر نیازهای مرا اولویت قرار ندهند، به من بیاحترامی کردهاند”
- توجیه رفتارهای خود: “من شایستگی بیشتری دارم، پس استحقاق این امتیاز را دارم”
- تعمیم افراطی حقوق شخصی به همه موقعیتها: “قوانین برای افراد عادی است، نه من”
نشانههای هیجانی (احساسات رایج)
- خشم و عصبانیت هنگام عدم برآورده شدن انتظارات
- حسادت به موفقیتهای دیگران
- رنجش مداوم از اینکه “به اندازه کافی” دریافت نمیکند
- احساس بیعدالتی در مواجهه با محدودیتها
- ناامیدی و سرخوردگی در مواجهه با دنیای واقعی که طبق قوانین او عمل نمیکند
- شرم پنهان در صورت شکست یا عدم پذیرش از سوی دیگران
نشانههای رفتاری (رفتارهای مشخص)
- نادیده گرفتن قوانین و مقررات عمومی
- اصرار بر امتیازات ویژه (مانند نوبت نگرفتن، پارک در محلهای غیرمجاز)
- رفتار تحقیرآمیز با افرادی که در موقعیت خدماتی هستند
- مصادره کردن موفقیتهای گروهی به نام خود
- انتظار توجه و خدمات فوری در همه موقعیتها
- دشواری در رعایت نوبت یا صف
- قطع کردن صحبت دیگران و تسلط بر گفتگوها
نشانههای بینفردی (الگوهای ارتباطی)
- روابط یکطرفه که در آن توازن نیازها وجود ندارد
- واکنش شدید به انتقاد
- ناتوانی در دیدن دیدگاه دیگران
- سوءاستفاده از روابط برای پیشبرد اهداف شخصی
- انتظار وفاداری بیقید و شرط از دیگران
- بیتوجهی به نیازها و احساسات دیگران
سبکهای مقابلهای با طرحواره استحقاق
افراد مختلف در مواجهه با طرحواره استحقاق، یکی از سه سبک مقابلهای زیر (یا ترکیبی از آنها) را در پیش میگیرند:
1. تسلیم به طرحواره
در این حالت، فرد طرحواره را میپذیرد و به گونهای عمل میکند که گویی کاملاً درست است:
- نمایش آشکار رفتارهای متکبرانه و خودمحورانه
- اصرار بر امتیازات ویژه در تمام موقعیتها
- انتظار توجه و خدمات ویژه از دیگران
- بیتوجهی کامل به نیازها و حقوق دیگران
- پافشاری بر اینکه قوانین برای او استثنا قائل شوند
مثال: مدیرعاملی که انتظار دارد کارمندانش 24 ساعته در دسترس او باشند، جلسات را بدون توجه به برنامه دیگران تنظیم میکند و هرگونه مخالفت را با خشم و تهدید به اخراج پاسخ میدهد. او معتقد است: “موفقیت شرکت به خاطر من است و همه باید قدردان من باشند.”
2. اجتناب از طرحواره
در این حالت، فرد تلاش میکند از موقعیتهایی که طرحواره را فعال میکنند، دوری کند:
- پرهیز از موقعیتهای رقابتی یا چالشبرانگیز از ترس شکست
- اجتناب از مسئولیتهای رهبری برای پنهان کردن نیاز به کنترل
- خودداری از بیان خواستهها و نیازها
- زندگی در “سایه” برای پنهان کردن احساس برتریطلبی
- تظاهر به تواضع و فروتنی در حالی که احساسات درونی متفاوت است
مثال: فردی با استعداد که از قبول نقشهای مدیریتی اجتناب میکند، زیرا میداند در صورت قرار گرفتن در موقعیت قدرت، تمایلات کنترلگرانه و استحقاقی او آشکار خواهد شد. او ترجیح میدهد در موقعیتهایی باشد که مجبور نیست با این جنبه از شخصیتش مواجه شود.
3. جبران افراطی طرحواره
در این حالت، فرد به گونهای افراطی در جهت مخالف طرحواره عمل میکند:
- تظاهر به فروتنی بیش از حد و خودکمبینی
- پذیرش بیچون و چرای خواستههای دیگران
- سرکوب شدید نیازها و خواستههای شخصی
- خدمت افراطی به دیگران به عنوان راهی برای مقابله با احساس برتریطلبی
- انتقاد شدید از افرادی که رفتارهای استحقاقی نشان میدهند
مثال: فردی که در خانوادهای با والدین بسیار مستحق و خودمحور بزرگ شده و اکنون به شدت با این الگو مخالفت میکند. او همیشه خود را فدای دیگران میکند، هرگز نیازهای خود را بیان نمیکند و با وسواس مراقب است تا هیچ نشانهای از رفتار استحقاقی از خود بروز ندهد، حتی اگر به قیمت نادیده گرفتن نیازهای مشروع خود باشد.
تأثیر طرحواره استحقاق بر زندگی و روابط
تأثیر بر روابط عاطفی و زناشویی
- ایجاد روابط نامتوازن با توقعات یکطرفه
- مشکل در همدلی با نیازها و احساسات شریک زندگی
- انتظارات غیرواقعبینانه از همسر برای برآورده کردن تمام نیازها
- واکنشهای شدید به “نه” شنیدن از شریک زندگی
- رقابت بر سر قدرت و کنترل در رابطه
- دشواری در پذیرش مسئولیت مشکلات و تعارضات
مثال واقعی: “همسرم انتظار داشت من تمام کارهای خانه را انجام دهم، بچهها را مراقبت کنم و شغل تمام وقت هم داشته باشم، در حالی که خودش هیچ مسئولیتی در خانه نمیپذیرفت. او فکر میکرد چون درآمدش بیشتر است، نباید در کارهای خانه مشارکت کند و من باید قدردان باشم که او با من ازدواج کرده است.”
تأثیر بر روابط دوستی و اجتماعی
- دوستیهای یکطرفه که در آنها فرد بیشتر دریافت میکند تا میدهد
- از دست دادن دوستان به دلیل توقعات بالا
- مشکل در همکاری و کار گروهی
- واکنش منفی دیگران به رفتارهای خودمحورانه
- تنهایی و انزوا علیرغم نیاز به تأیید و توجه
- دشواری در پذیرش دیدگاههای متفاوت در گروههای اجتماعی
مثال واقعی: “همیشه خودم را محور دوستیهایم میدانستم. انتظار داشتم دوستانم همیشه در دسترس باشند، اما خودم محدودیتهای زیادی برای وقت گذاشتن با آنها داشتم. متوجه نبودم که چرا به مرور زمان، دوستانم از من فاصله گرفتند تا اینکه درمانگرم به من کمک کرد متوجه شوم دوستی یک جاده دوطرفه است.”
تأثیر بر عملکرد شغلی و تحصیلی
- مشکل در پذیرش اقتدار و سلسله مراتب سازمانی
- تعارض با همکاران و مدیران به دلیل انتظارات غیرواقعبینانه
- دشواری در همکاری در پروژههای تیمی
- ناتوانی در پذیرش انتقاد سازنده
- مشکل در تطبیق با قوانین و مقررات محیط کار
- واکنش منفی به عدم دریافت تقدیر و پاداش مورد انتظار
مثال واقعی: “در اولین شغلم، انتظار داشتم به سرعت ارتقا پیدا کنم و پروژههای مهم به من سپرده شود، بدون اینکه تجربه لازم را داشته باشم. وقتی مدیرم به من بازخورد داد که باید مهارتهایم را توسعه دهم، به شدت عصبانی شدم و فکر کردم او نمیتواند استعداد مرا ببیند. این نگرش باعث شد چندین موقعیت شغلی را از دست بدهم تا اینکه متوجه شدم باید از پایین شروع کنم و مانند بقیه مسیر پیشرفت را طی کنم.”
تأثیر بر عزت نفس و تصویر ذهنی از خود
- ساختن هویت بر پایه احساس برتری و استثنایی بودن
- آسیبپذیری شدید در مواجهه با شکست یا انتقاد
- نوسان بین حس برتری و احساس بیارزشی
- نیاز مداوم به تأیید بیرونی برای حفظ تصویر ذهنی مثبت
- اضطراب ناشی از تلاش برای حفظ تصویر ایدهآل
- خودانتقادی شدید در پشت نقاب خودبزرگبینی
مثال واقعی: “همیشه خودم را باهوشتر و موفقتر از همه میدیدم و این تصویر را به دیگران نشان میدادم. اما در درون، همیشه میترسیدم روزی بقیه متوجه شوند که من آنقدرها هم خاص نیستم. هر شکست کوچکی مرا به بحران هویت میکشاند و احساس میکردم تمام ارزشم را از دست دادهام.”
ارتباط با اختلالات روانشناختی
طرحواره استحقاق میتواند با اختلالات زیر همراه باشد یا خطر ابتلا به آنها را افزایش دهد:
- اختلال شخصیت نارسیستیک
- اختلال شخصیت خودشیفته
- اختلال خلقی دوقطبی
- مشکلات کنترل خشم
- رفتارهای پرخطر و تکانشی
- مشکلات مصرف مواد (به ویژه در صورت نیاز به ارضای فوری نیازها)
تشخیص طرحواره استحقاق
روشهای خودارزیابی و شناسایی اولیه
پرسشهای خودارزیابی
- آیا این الگوها در زندگی شما تکرار میشوند؟
- آیا اغلب احساس میکنید قوانین و محدودیتهایی که برای دیگران وجود دارد، نباید شامل حال شما شود؟
- آیا معمولاً انتظار دارید بدون تلاش خاصی، به آنچه میخواهید دست یابید؟
- آیا به سختی میتوانید “نه” شنیدن را تحمل کنید و واکنش شدیدی به آن نشان میدهید؟
- آیا معمولاً در روابط، انتظار دارید طرف مقابل نیازهای شما را در اولویت قرار دهد؟
- آیا اغلب احساس میکنید دیگران به اندازه کافی قدر شما را نمیدانند؟
- آیا رعایت نوبت و صف برای شما دشوار است؟
بررسی الگوهای رفتاری تکرارشونده
- الگوی روابط نامتعادل که در آنها بیشتر دریافت میکنید تا میدهید
- تکرار تعارضات در محیط کار با مدیران و همکاران بر سر قوانین و انتظارات
- از دست دادن مکرر روابط دوستی به دلیل انتظارات یکطرفه
- واکنشهای خشم مکرر به محدودیتها و مقررات اجتماعی
پرسشنامهها و تستهای تشخیصی مرتبط
پرسشنامه طرحواره یانگ (YSQ)
این پرسشنامه معتبرترین ابزار برای شناسایی طرحوارههاست که توسط دکتر جفری یانگ طراحی شده و سوالات خاصی برای سنجش طرحواره استحقاق دارد. نمونه سوالات:
- “معتقدم باید آنچه میخواهم را داشته باشم، حتی اگر برای دیگران هزینه داشته باشد.”
- “اغلب احساس میکنم مستحق توجه و خدمات بیشتری نسبت به دیگران هستم.”
- “معمولاً برایم سخت است که خواستههایم را محدود کنم یا نیازهای دیگران را در نظر بگیرم.”
مقیاس شخصیت نارسیستیک (NPI)
این مقیاس به ارزیابی ویژگیهای نارسیستیک میپردازد که ارتباط نزدیکی با طرحواره استحقاق دارند.
پرسشنامه سبکهای بینفردی
این ابزار الگوهای ارتباطی فرد را ارزیابی میکند و میتواند نشانگر سبکهای ارتباطی مرتبط با استحقاق باشد.
مصاحبه بالینی ساختاریافته
متخصص با بررسی تاریخچه روابط، الگوهای تکرارشونده، و تجربیات دوران کودکی، طرحواره استحقاق را شناسایی میکند.
نکات کلیدی در تشخیص تخصصی
- تشخیص افتراقی بین طرحواره استحقاق و سایر طرحوارههای مشابه
- توجه به شدت و فراگیری علائم در حوزههای مختلف زندگی
- بررسی تاریخچه دوران کودکی و نحوه تربیت در خانواده
- ارزیابی سبکهای مقابلهای فرد با طرحواره
- بررسی تأثیر طرحواره بر عملکرد روزانه و کیفیت زندگی
تمایز با سایر طرحوارههای مشابه
طرحواره خویشتنداری/خودانضباطی ناکافی
- استحقاق: تمرکز بر “حق ویژه” و برتری نسبت به دیگران
- خودانضباطی ناکافی: تمرکز بر ناتوانی در کنترل تکانهها و پیگیری اهداف بلندمدت
طرحواره معیارهای سرسختانه/عیبجویی افراطی
- استحقاق: باور به حق داشتن امتیازات ویژه بدون تلاش متناسب
- معیارهای سرسختانه: تلاش سخت و وسواسی برای دستیابی به استانداردهای بسیار بالا
اختلال شخصیت نارسیستیک
- طرحواره استحقاق: یک الگوی شناختی-عاطفی که میتواند با شدتهای مختلف وجود داشته باشد
- اختلال شخصیت نارسیستیک: یک تشخیص روانپزشکی رسمی با معیارهای دقیق که طرحواره استحقاق میتواند بخشی از آن باشد
درمان طرحواره استحقاق
تکنیکهای شناختی
شناسایی و به چالش کشیدن باورهای ناکارآمد
- شناسایی افکار خودکار مرتبط با استحقاق: “من خاصتر از دیگران هستم، پس نباید منتظر بمانم”
- آزمودن شواهد له و علیه این باورها: “چه شواهدی دارم که نسبت به این افراد برتر هستم؟”
- ایجاد دیدگاههای متعادلتر: “اگرچه در برخی زمینهها توانمند هستم، اما این به من حق ویژهای نمیدهد”
کارتهای یادآوری
ایجاد کارتهایی حاوی جملات جایگزین برای مقابله با افکار استحقاقی:
- “همه انسانها ارزش برابر دارند، فارغ از موقعیت یا تواناییهایشان”
- “قوانین برای حفظ نظم اجتماعی ضروری هستند و من هم بخشی از جامعه هستم”
- “پذیرش محدودیتها نشانه ضعف نیست، بلکه نشانه بلوغ عاطفی است”
ثبت روزانه افکار
استفاده از جدول ثبت افکار برای شناسایی و اصلاح تفسیرهای استحقاقی:
- موقعیت: “باید 15 دقیقه در صف بانک منتظر میماندم”
- افکار خودکار: “چرا باید مثل بقیه منتظر بمانم؟ وقت من ارزشمندتر است”
- احساسات: عصبانیت، بیصبری، رنجش
- افکار جایگزین: “زمان همه افراد در این صف ارزشمند است. صبر کردن نشانه احترام به دیگران است”
تکنیکهای تجربی
تصویرسازی ذهنی بازسازی کننده
در این تکنیک، فرد تصویر ذهنی از تجربیات دوران کودکی مرتبط با شکلگیری طرحواره استحقاق ایجاد میکند و سپس:
- تجربیات شکلدهنده الگوهای استحقاقی را شناسایی میکند
- نیازهای اساسی برآورده نشده را تشخیص میدهد
- راههای سالمتر ارضای این نیازها را میآموزد
مثال از جلسه درمانی: “تصور کن خودت را در 7 سالگی، زمانی که والدینت همیشه به تو میگفتند ‘تو باهوشترین و خاصترین کودک هستی و همه باید به تو احترام بگذارند’. حالا به عنوان بزرگسال وارد صحنه شو و به آن کودک بگو که او دوستداشتنی است، نه به خاطر برتری نسبت به دیگران، بلکه فقط به خاطر اینکه یک انسان ارزشمند است.”
گفتگوی صندلی خالی
- صندلی طرحواره: فرد احساسات و افکار مرتبط با طرحواره استحقاق را بیان میکند
- صندلی بزرگسال سالم: فرد از این جایگاه به صندلی اول پاسخ میدهد و طرحواره را به چالش میکشد
- صندلی والد: گاهی فرد نقش والدی را بازی میکند که در شکلگیری طرحواره استحقاق نقش داشته
مثال از جلسه درمانی: “من استحقاق دارم بدون صبر کردن به خواستههایم برسم. قوانین برای افراد معمولی است، نه من.” (صندلی طرحواره) “این باور از کودکی شکل گرفته و باعث شده روابط سالمی نداشته باشی. همه انسانها برابرند و احترام به قوانین نشانه بلوغ است.” (صندلی بزرگسال سالم)
کار با استعارهها
استفاده از استعارهها برای درک عمیقتر طرحواره و تغییر نگرش:
استعاره پادشاه بدون قلمرو: “تصور کن پادشاهی هستی که باور داری تمام جهان قلمروی توست و همه باید از تو اطاعت کنند. اما در واقعیت، هر انسانی پادشاه قلمرو خودش است و مرزهایی وجود دارد که همه باید به آن احترام بگذارند. زندگی سالم یعنی یادگیری اینکه کجا قلمرو ماست و کجا قلمرو دیگران، و چگونه با احترام متقابل با هم تعامل کنیم.”
تکنیکهای رفتاری
آزمایشهای رفتاری
طراحی تمرینهایی برای آزمودن و اصلاح باورهای مرتبط با استحقاق:
- تمرین صبر کردن در صف و مشاهده افکار و احساسات
- پذیرش محدودیتها و قوانین در موقعیتهای مختلف
- تجربه “نه” گفتن به خود در موقعیتهای مصرف یا خرید آنی
مثال تمرین: “این هفته، در هر موقعیتی که باید در صف بایستید، کاملاً رعایت نوبت کنید، حتی اگر فرصتی برای جلو افتادن وجود داشته باشد. احساسات و افکار خود را ثبت کنید.”
تمرینهای همدلی و دیدن دیدگاه دیگران
- آموزش مهارتهای گوش دادن فعال
- تمرین قرار دادن خود در موقعیت دیگران
- یادگیری پرسیدن سوالات باز برای درک دیدگاه دیگران
- تمرین توجه به نیازها و احساسات دیگران
مثال تمرین: “در مکالمه با یک دوست، تلاش کنید فقط به او گوش دهید، بدون قطع کردن صحبتش یا هدایت گفتگو به سمت خودتان. سپس سعی کنید دیدگاه او را خلاصه کنید تا مطمئن شوید آن را درست درک کردهاید.”
ایجاد مرزهای سالم و روابط متوازن
- تمرین تشخیص و احترام به مرزهای دیگران
- یادگیری توازن بین دادن و گرفتن در روابط
- پذیرش مسئولیت رفتارها و تصمیمات شخصی
- تمرین رفتارهای جبرانی مانند خدمت به دیگران بدون انتظار پاداش
راهکارهای بینجلسات و تمرینهای روزانه
ثبت روزانه موقعیتهای فعالکننده طرحواره
- شناسایی موقعیتهایی که افکار استحقاقی را فعال میکنند
- ثبت افکار، احساسات و رفتارهای مرتبط
- تمرین پاسخهای سالمتر در این موقعیتها
تمرینهای ذهنآگاهی
- مدیتیشن برای مشاهده غیرقضاوتی افکار و احساسات
- آگاهی از واکنشهای بدنی هنگام فعال شدن طرحواره
- تمرین صبر و پذیرش محدودیتها
برنامهریزی فعالیتهای خدمت به دیگران
- داوطلب شدن برای کمک به دیگران بدون انتظار پاداش
- تمرین قدردانی و سپاسگزاری برای کمکهای دیگران
- قرار دادن خود در موقعیتهای تیمی با نقش برابر با دیگران
راهکارهای خودیاری برای مدیریت طرحواره استحقاق
تمرینهای ذهنآگاهی مرتبط با این طرحواره
تکنیک مشاهده افکار استحقاقی بدون قضاوت
- شناسایی: توجه به افکار استحقاقی وقتی ظاهر میشوند (“من باید اول باشم”)
- نامگذاری: “این یک فکر استحقاقی است”
- عدم همانندسازی: “من این فکر نیستم، فقط شاهد آن هستم”
- رهاسازی: اجازه دهید فکر بیاید و برود، بدون درگیری با آن
تمرین پذیرش محدودیتها
- مواجهه آگاهانه با محدودیتها و مقررات روزمره
- توجه به واکنشهای بدنی و ذهنی در این موقعیتها
- پذیرش حس ناراحتی و ناامیدی بدون اقدام براساس آن
- یادآوری اینکه محدودیتها بخشی از زندگی اجتماعی سالم هستند
تمرین مراقبه شفقت
- توسعه شفقت نسبت به خود بدون نیاز به برتری
- گسترش شفقت به سمت دیگران و پذیرش برابری انسانها
- تمرین قدردانی از تلاشهای دیگران
- توسعه درک اینکه همه انسانها نیازها و رنجهای مشابهی دارند
تکنیکهای نوشتاری و خودبازتابی
ثبت روزانه رفتارهای استحقاقی
- یادداشت مواردی که در آن رفتارهای استحقاقی بروز دادهاید
- بررسی پیامدهای این رفتارها بر خود و دیگران
- شناسایی نیازهای اساسی پشت این رفتارها (نیاز به امنیت، احترام، تأیید)
- برنامهریزی برای راههای سالمتر ارضای این نیازها
نوشتن نامه قدردانی
- نوشتن نامههای قدردانی به افرادی که به شما کمک کردهاند
- تشخیص و تصدیق نقش دیگران در موفقیتهای شما
- قدردانی از امتیازات و فرصتهایی که داشتهاید
- شناسایی عوامل بیرونی و شانس در دستاوردها
تمرین دیدن دیدگاه دیگران
- انتخاب یک موقعیت تعارض
- نوشتن دیدگاه خود
- تلاش برای نوشتن همان موقعیت از دیدگاه طرف مقابل
- شناسایی تفاوتها و اشتراکات دو دیدگاه
مهارتهای ارتباطی برای مدیریت این طرحواره در روابط
تکنیک گوش دادن فعال
- تمرکز کامل بر صحبتهای طرف مقابل بدون قطع کردن
- خلاصه کردن و بازگو کردن دیدگاه فرد مقابل برای اطمینان از درک درست
- پرهیز از آماده کردن پاسخ در حین گوش دادن
- توجه به احساسات و نیازهای فرد مقابل
مثال: به جای آماده کردن پاسخ یا قطع کردن صحبت دیگران، بگویید: “اگر درست متوجه شده باشم، منظور شما این است که… آیا درست فهمیدم؟”
تمرین توازن در روابط
- آگاهی از میزان دادن و گرفتن در روابط
- پرسیدن از نیازها و ترجیحات طرف مقابل
- پیشنهاد کمک بدون انتظار پاداش یا قدردانی
- مشارکت برابر در تصمیمگیریها
مثال: به جای تصمیم گرفتن برای فعالیتهای مشترک براساس علایق خود، بپرسید: “تو دوست داری چه فعالیتی انجام دهیم؟” یا “نظرت درباره این پیشنهاد چیست؟”
بیان نیازها به روش غیراستحقاقی
- استفاده از زبان “من” به جای زبان مطالبهگرانه
- بیان درخواستها به جای توقعات
- پذیرش احتمال رد شدن درخواستها
- قدردانی از همکاری دیگران
مثال: به جای “تو باید این کار را برایم انجام دهی”، بگویید: “من قدردان خواهم بود اگر بتوانی در این مورد به من کمک کنی، اما اگر نمیتوانی، درک میکنم.”
استراتژیهای مدیریت هیجان مرتبط با این طرحواره
تکنیکهای مدیریت خشم ناشی از محدودیت
- شناسایی نشانههای اولیه خشم در بدن (تنش عضلانی، افزایش ضربان قلب)
- تکنیکهای تنفس عمیق برای آرامش (تنفس 4-7-8: دم با شمارش 4، نگه داشتن با شمارش 7، بازدم با شمارش 8)
- فاصله گرفتن موقت از موقعیت برای کاهش برانگیختگی هیجانی
- ارزیابی مجدد موقعیت پس از آرام شدن
کار روی تحمل ناکامی
- شروع با قرار دادن خود در موقعیتهای ناکامی کوچک و قابل مدیریت
- افزایش تدریجی سطح چالش
- پاداش دادن به خود برای پیشرفت
- تمرین “ارضای تأخیری” نیازها و خواستهها
تقویت خودارزشمندی غیرمشروط
- تمرین پذیرش خود فارغ از موفقیتها و دستاوردها
- شناسایی ارزشهای شخصی فراتر از تأیید بیرونی
- تمرکز بر تلاش و فرایند به جای نتیجه نهایی
- جشن گرفتن پیشرفتهای کوچک
منابع و کتابهای پیشنهادی برای مطالعه بیشتر
- “زندگی دوباره: رهایی از طرحوارههای ناسازگار اولیه” – جفری یانگ و ژانت کلوسکو
- “کتاب کار طرحواره درمانی” – جفری یانگ (ترجمه به فارسی موجود است)
- “ذهنآگاهی و مغزهای مشفق” – پل گیلبرت
- “قدرت آسیبپذیری” – برنه براون
- “همدلی: مهمترین مهارت ارتباطی” – کریستین نف و مارشال روزنبرگ
توصیههایی برای اطرافیان
روشهای ارتباط مؤثر با فردی که طرحواره استحقاق دارد
ایجاد مرزهای واضح و محکم
- بیان روشن انتظارات و محدودیتها از ابتدای رابطه
- پایبندی به مرزهای تعیین شده، حتی در مواجهه با فشار
- ارائه پیامدهای روشن برای نقض مرزها
- ارتباط قاطعانه اما محترمانه
مثال عملی: “من میتوانم تا ساعت 6 به تو کمک کنم، اما بعد از آن باید به برنامه خودم برسم. لطفاً این محدودیت زمانی را در نظر داشته باش.”
ارتباط با استفاده از واقعیتسنجی
- اجتناب از تأیید افراطی یا ستایش بیدلیل
- ارائه بازخورد صادقانه و سازنده
- کمک به فرد برای دیدن تأثیر رفتارهایش بر دیگران
- استفاده از پرسشهای باز برای تشویق خودآگاهی
مثال عملی: “وقتی بدون هماهنگی برنامهها را تغییر میدهی، باعث میشود من احساس بیاحترامی کنم. آیا متوجه تأثیر این رفتار بر دیگران هستی؟”
تأکید بر اصل متقابل بودن در روابط
- روشن کردن انتظارات متقابل در رابطه
- تشویق به رفتارهای همکارانه و دوجانبه
- قدردانی از تلاشهای فرد در جهت ایجاد توازن
- نشان دادن الگوی روابط متوازن در رفتار خود
اقدامات کمککننده و حمایتی
تقویت رفتارهای غیراستحقاقی
- شناسایی و تشویق لحظاتی که فرد رفتارهای همدلانه نشان میدهد
- قدردانی از تلاشهای فرد برای در نظر گرفتن نیازهای دیگران
- توجه خاص به پیشرفتها و تغییرات مثبت
- تقویت رفتارهای مبتنی بر همکاری
آموزش درباره طرحواره
- به اشتراک گذاشتن اطلاعات درباره طرحواره استحقاق با رویکردی غیرقضاوتی
- تأکید بر اینکه طرحوارهها قابل تغییر هستند
- بیان تأثیر مثبت تغییر طرحواره بر روابط و کیفیت زندگی
- پیشنهاد منابع آموزشی مناسب
حمایت از فرایند درمان
- همراهی در جلسات زوج درمانی یا خانواده درمانی در صورت توصیه متخصص
- تشویق تداوم درمان حتی در زمانهای سخت
- صبر و درک در طول مسیر تغییر
- گفتگوی باز درباره پیشرفتها و چالشها
رفتارهای اجتنابی که میتواند طرحواره را تشدید کند
تقویت ناخواسته رفتارهای استحقاقی
- تسلیم شدن در برابر همه خواستهها از ترس مخالفت
- انجام تمام مسئولیتها به جای فرد
- ستایش بیش از حد و غیرواقعبینانه
- برداشتن پیامدهای طبیعی رفتارهای استحقاقی
مثال: همسری که برای اجتناب از هرگونه تعارض، تمام خواستههای غیرمنطقی همسرش را برآورده میکند و به تدریج خود را در یک رابطه کاملاً
نامتوازن مییابد.
واکنشهای خشمگینانه یا تحقیرآمیز
- انتقاد شدید از شخصیت فرد به جای رفتار خاص
- مقابله به مثل با رفتارهای استحقاقی
- برچسب زدن (مانند “خودخواه” یا “نارسیست”)
- مجادله و بحث مداوم بدون راهحل سازنده
مثال: والدینی که با تحقیر و توهین به رفتارهای استحقاقی نوجوانشان واکنش نشان میدهند، بدون آنکه به او کمک کنند رفتارهای سالمتر را بیاموزد.
رفتارهای اجتنابی افراطی
- قطع کامل ارتباط بدون تلاش برای گفتگو
- ایجاد فاصله عاطفی بدون توضیح
- پنهان کردن احساسات واقعی
- اجتناب از هرگونه بازخورد سازنده از ترس واکنش فرد
نحوه تشویق فرد برای جستجوی کمک تخصصی
گفتگو مؤثر درباره درمان
- انتخاب زمان و مکان مناسب برای گفتگو
- استفاده از جملات “من” به جای “تو”
- تأکید بر منافع درمان برای خود فرد، نه فقط دیگران
- اشتراکگذاری نگرانی از موضع عشق و مراقبت
مثال: “من متوجه شدهام که اغلب در روابط احساس ناامیدی میکنی و دیگران انتظاراتت را برآورده نمیکنند. فکر میکنم صحبت با یک متخصص میتواند به تو کمک کند تا روابط رضایتبخشتری داشته باشی و کمتر احساس ناامیدی کنی.”
معرفی منابع درمانی
- پیشنهاد متخصصان باتجربه در زمینه طرحواره درمانی
- اشتراکگذاری اطلاعات درباره مرکز مشاوره شکرانه و خدمات تخصصی آن
- ارائه اطلاعات درباره انواع مختلف درمانهای موجود
- همراهی در جلسات اولیه در صورت تمایل فرد
ایجاد انگیزه برای تغییر
- اشاره به رنج و محدودیتهایی که طرحواره برای خود فرد ایجاد میکند
- بیان صادقانه اما محترمانه تأثیر رفتارهای استحقاقی بر روابط
- تأکید بر پتانسیل و تواناییهای فرد برای تغییر
- حمایت از هر قدم کوچک در مسیر تغییر
مطالعات موردی و تجربیات واقعی (با حفظ محرمانگی)
مطالعه موردی 1: آقای م.، 35 ساله
زمینه: آقای م. در خانوادهای ثروتمند بزرگ شده که والدینش همیشه به او میگفتند “خاص و استثنایی” است و هر خواستهاش را بدون محدودیت برآورده میکردند.
مشکلات اصلی:
- تعارضات مکرر با مدیران و همکاران
- از دست دادن چندین موقعیت شغلی به دلیل ناتوانی در پذیرش اقتدار
- روابط عاطفی کوتاهمدت و ناموفق
- انتظارات غیرواقعبینانه از همسر و اطرافیان
- واکنشهای خشم شدید به محدودیتها
روند درمان:
- 15 ماه طرحواره درمانی فردی
- کار روی ریشههای تحولی طرحواره در کودکی
- تمرینهای همدلی و دیدن دیدگاه دیگران
- کار روی خودارزشمندی غیرمشروط
- آموزش مهارتهای تنظیم هیجان و مدیریت خشم
نتایج:
- بهبود قابل توجه در روابط کاری و پیشرفت شغلی
- ایجاد رابطه زناشویی متوازنتر
- افزایش توانایی در پذیرش محدودیتها و قوانین
- کاهش واکنشهای هیجانی شدید به “نه” شنیدن
- توسعه مهارتهای همدلی و گوش دادن فعال
مطالعه موردی 2: خانم س.، 29 ساله
زمینه: خانم س. در خانوادهای با وضعیت اقتصادی ضعیف بزرگ شده و همواره احساس محرومیت داشته است. پس از موفقیت حرفهای، الگوهای استحقاق جبرانی در او شکل گرفت.
مشکلات اصلی:
- رفتارهای مصرفی افراطی
- ناتوانی در احساس رضایت علیرغم دستاوردها
- مقایسه مداوم خود با دیگران
- احساس طلبکاری از زندگی
- روابط سطحی با افرادی که میتوانستند منافعی برای او داشته باشند
روند درمان:
- 10 ماه طرحواره درمانی با تمرکز بر استحقاق جبرانی
- کار روی پذیرش محرومیتهای گذشته
- تمرین قدردانی و شکرگزاری
- توسعه ارزشهای شخصی فراتر از مادیات
- تمرینهای ذهنآگاهی و پذیرش
نتایج:
- کاهش رفتارهای مصرفی غیرضروری
- توسعه روابط عمیقتر و معنادارتر
- افزایش توانایی احساس رضایت و قدردانی
- کاهش مقایسه خود با دیگران
- تغییر معیارهای موفقیت از مادی به معنوی
درسآموختهها و بینشهای مهم
از مطالعات موردی
- طرحواره استحقاق، علیرغم ریشههای عمیق، قابل تغییر است
- انواع مختلف طرحواره استحقاق (نارسیستیک، وابسته، جبرانی) نیاز به رویکردهای درمانی متفاوت دارند
- الگوهای استحقاقی اغلب پوششی برای احساسات عمیقتر ناامنی یا بیارزشی هستند
- کار روی همدلی و دیدن دیدگاه دیگران نقش کلیدی در درمان دارد
از تجربیات بهبودی
- پذیرش محدودیتها نشانه ضعف نیست، بلکه نشانه بلوغ عاطفی است
- تغییر در طرحواره استحقاق اغلب به بهبود چشمگیر کیفیت روابط منجر میشود
- یادگیری توازن بین نیازهای خود و دیگران، کلید روابط سالم است
- تغییر در این طرحواره نیازمند تمرین مداوم و صبر است
نتیجهگیری
طرحواره استحقاق یکی از الگوهای ذهنی عمیق و فراگیر است که میتواند تأثیر قابل توجهی بر روابط بینفردی، عملکرد شغلی و حتی سلامت روان فرد داشته باشد. این طرحواره با باور به برتری و استثنایی بودن، انتظار امتیازات ویژه و بیتوجهی به نیازها و حقوق دیگران مشخص میشود.
شناخت و پذیرش وجود این طرحواره، اولین و مهمترین گام در مسیر تغییر است. با درک ریشههای تحولی طرحواره در تجربیات دوران کودکی، میتوان به جای سرزنش خود یا دیگران، با دلسوزی به این الگوها نگریست و برای تغییر آنها تلاش کرد.
طرحواره درمانی با رویکرد یکپارچه خود، ابزارهای متنوع و قدرتمندی برای تغییر این الگوهای عمیق ارائه میدهد. ترکیب تکنیکهای شناختی، تجربی و رفتاری میتواند به افراد کمک کند تا:
- باورهای ناکارآمد مرتبط با استحقاق را شناسایی و اصلاح کنند
- نیازهای اساسی خود را به شیوهای سالمتر ارضا کنند
- مهارتهای همدلی و دیدن دیدگاه دیگران را توسعه دهند
- مرزهای سالم در روابط ایجاد کنند
- توازن بهتری بین نیازهای خود و دیگران برقرار کنند
به یاد داشته باشید که تغییر طرحوارهها فرآیندی تدریجی است و نیاز به صبر، پشتکار و مهربانی با خود دارد. لغزشها و بازگشتهای موقت به الگوهای قدیمی، بخشی طبیعی از این مسیر است و نشانه شکست نیست.
در مرکز مشاوره شکرانه، متخصصان طرحواره درمانی با تجربه، آماده ارائه خدمات تخصصی به افراد دارای طرحواره استحقاق هستند. با بهرهگیری از جدیدترین رویکردهای درمانی و تکنیکهای اثباتشده، میتوانید در مسیر رهایی از این الگوهای محدودکننده و دستیابی به روابط متوازنتر و رضایتبخشتر گام بردارید.
سوالات متداول
1. آیا داشتن انتظارات و خواستهها از دیگران همیشه نشانه طرحواره استحقاق است؟
خیر، داشتن انتظارات و نیازها در روابط کاملاً طبیعی و سالم است. طرحواره استحقاق زمانی مطرح میشود که فرد انتظار دارد نیازهایش بدون توجه به نیازهای دیگران و بدون تلاش متقابل برآورده شود، یا باور دارد که شایسته امتیازات ویژهای است که دیگران از آن برخوردار نیستند. تفاوت در غیرواقعبینانه بودن انتظارات، یکطرفه بودن آنها، و واکنش فرد به برآورده نشدن این انتظارات است.
2. آیا طرحواره استحقاق همان اختلال شخصیت نارسیستیک است؟
گرچه طرحواره استحقاق میتواند یکی از ویژگیهای اختلال شخصیت نارسیستیک باشد، اما این دو یکسان نیستند. طرحواره استحقاق یک الگوی شناختی-عاطفی است که با شدتهای مختلف میتواند در افراد وجود داشته باشد، در حالی که اختلال شخصیت نارسیستیک یک تشخیص روانپزشکی با معیارهای مشخص است که تنها زمانی مطرح میشود که الگوهای رفتاری شدید، فراگیر و مزمن باشند و در عملکرد فرد اختلال جدی ایجاد کنند. بسیاری از افراد با طرحواره استحقاق، معیارهای کامل اختلال شخصیت نارسیستیک را ندارند.
3. آیا افراد موفق و با اعتماد به نفس بالا لزوماً طرحواره استحقاق دارند؟
خیر، اعتماد به نفس سالم و موفقیت با طرحواره استحقاق متفاوت است. افراد با اعتماد به نفس سالم، توانمندیهای خود را میشناسند و به آنها ارج مینهند، اما در عین حال محدودیتهای خود را نیز میپذیرند و برای موفقیت تلاش میکنند. آنها ارزش برابر انسانها را میپذیرند و در روابط، به نیازها و حقوق دیگران نیز احترام میگذارند. در مقابل، افراد با طرحواره استحقاق، باور به برتری نسبت به دیگران دارند و انتظار امتیازات ویژه بدون تلاش متناسب دارند.
4. آیا طرحواره استحقاق همیشه از تربیت بیش از حد سهلگیرانه ناشی میشود؟
گرچه تربیت بیش از حد سهلگیرانه یکی از عوامل شایع در شکلگیری طرحواره استحقاق است، اما تنها عامل نیست. این طرحواره میتواند از تجربیات مختلفی مانند ستایش افراطی، الگوگیری از والدین دارای طرحواره استحقاق، و حتی گاهی از تجربه محرومیت و کمبود (به عنوان یک مکانیسم جبرانی) ناشی شود. شناسایی ریشههای خاص طرحواره در هر فرد، بخش مهمی از فرایند درمان است.
5. آیا همه افراد با طرحواره استحقاق، رفتارهای آشکار متکبرانه نشان میدهند؟
نه لزوماً. طرحواره استحقاق میتواند به روشهای مختلفی بروز کند، بسته به سبک مقابلهای فرد. برخی افراد (سبک تسلیم) رفتارهای آشکار استحقاقی و متکبرانه نشان میدهند، اما برخی دیگر (سبک اجتناب) ممکن است از موقعیتهایی که طرحواره را فعال میکنند دوری کنند یا حتی (سبک جبران افراطی) رفتارهای بسیار فروتنانه و ایثارگرانه نشان دهند. شناسایی سبک مقابلهای فرد برای تشخیص و درمان مؤثر ضروری است.
6. آیا طرحواره استحقاق میتواند بر فرزندان من نیز تأثیر بگذارد؟
بله، الگوهای فکری و رفتاری ناشی از طرحواره استحقاق میتوانند به فرزندان منتقل شوند، هم از طریق ژنتیک و هم از طریق یادگیری اجتماعی و الگوگیری. والدین با طرحواره استحقاق ممکن است به فرزندان خود پیامهایی درباره “خاص بودن” یا “مستحق بودن امتیازات ویژه” بدهند، یا با رفتارهای خود این الگوها را به آنها آموزش دهند. درمان طرحواره استحقاق در والدین میتواند به شکستن این چرخه بیننسلی کمک کند.
7. چه مدت طول میکشد تا طرحواره استحقاق درمان شود؟
مدت زمان درمان بسته به عوامل مختلفی مانند شدت طرحواره، سابقه تحولی فرد، انگیزه برای تغییر، وجود طرحوارههای همراه و کیفیت رابطه درمانی متفاوت است. به طور کلی، طرحواره درمانی فرایندی میانمدت تا بلندمدت است. اغلب افراد پس از 6 تا 12 ماه درمان منظم، بهبود قابل توجهی را تجربه میکنند، اما تثبیت تغییرات و پیشگیری از بازگشت ممکن است به زمان بیشتری نیاز داشته باشد. مهم است بدانیم که هدف، پیشرفت تدریجی است، نه کمالگرایی.
