طرحواره محرومیت هیجانی یکی از عمیقترین و تأثیرگذارترین طرحوارههای ناسازگار اولیه است که میتواند تأثیر ماندگاری بر کیفیت روابط، سلامت روان و احساس رضایت از زندگی داشته باشد. افراد با این طرحواره، با وجود اینکه ممکن است از نظر فیزیکی حضور داشته باشند، احساس تنهایی عمیقی میکنند و باور دارند که نیازهای عاطفی اساسی آنها برای محبت، همدلی و حمایت هرگز به اندازه کافی برآورده نخواهد شد. این احساس خلأ عاطفی معمولاً ریشه در تجربیات دوران کودکی دارد، جایی که والدین یا مراقبان اصلی از نظر عاطفی در دسترس نبودهاند. در این مقاله جامع، به بررسی دقیق طرحواره محرومیت هیجانی، نشانهها و ریشههای آن، تأثیرش بر روابط و روشهای مؤثر درمان آن میپردازیم. شناخت و درمان این طرحواره میتواند گام مهمی در مسیر دستیابی به روابط صمیمانه و معنادار و احساس غنای عاطفی در زندگی باشد.
تعریف و شناخت طرحواره محرومیت هیجانی
طرحواره محرومیت هیجانی (Emotional Deprivation Schema) یکی از طرحوارههای اصلی در حوزه “بریدگی و طرد” در نظریه طرحواره درمانی دکتر جفری یانگ است. این طرحواره با انتظار عمیق و فراگیر فرد مبنی بر اینکه نیازهای هیجانی او برای حمایت، محبت، همدلی و مراقبت به اندازه کافی توسط دیگران برآورده نخواهد شد، مشخص میشود.
در واقع، طرحواره محرومیت هیجانی با سه نوع محرومیت اصلی شناخته میشود:
محرومیت از مراقبت (Deprivation of Nurturance): احساس فقدان توجه، مراقبت، گرمی و محبت فیزیکی. فرد احساس میکند کسی نیست که او را در آغوش بگیرد، نوازش کند یا به او توجه فیزیکی و عاطفی نشان دهد.
محرومیت از همدلی (Deprivation of Empathy): احساس فقدان درک عاطفی، گوش دادن و به اشتراک گذاشتن احساسات. فرد باور دارد که دیگران نمیتوانند یا نمیخواهند احساسات، نیازها و تجربیات او را درک کنند.
محرومیت از حمایت (Deprivation of Protection): احساس فقدان هدایت، راهنمایی و قدرت از سوی دیگران. فرد احساس میکند کسی نیست که از او حمایت کند، به او جهت بدهد یا او را قوی و توانمند سازد.
در طبقهبندی طرحوارههای ناسازگار اولیه، طرحواره محرومیت هیجانی در حوزه بریدگی و طرد قرار میگیرد. این حوزه به نیازهای ارضانشده امنیت، ثبات، مراقبت، همدلی و پذیرش مربوط میشود. در واقع، این طرحواره نشاندهنده شکست در برآورده شدن نیاز اساسی به پیوند عاطفی معنادار در دوران کودکی است.
طرحواره محرومیت هیجانی با سایر طرحوارهها، بهویژه طرحواره رهاشدگی، طرحواره نقص/شرم و طرحواره انزوای اجتماعی/بیگانگی همپوشانی دارد، اما تمرکز اصلی آن بر احساس “خلأ عاطفی” و فقدان ارتباط هیجانی معنادار است، حتی زمانی که افراد از نظر فیزیکی حضور دارند.
ریشههای شکلگیری طرحواره محرومیت هیجانی در کودکی
طرحواره محرومیت هیجانی معمولاً در اثر تجربیات زیر در دوران کودکی شکل میگیرد:
1. والدین از نظر عاطفی سرد یا بیتفاوت
والدینی که به ندرت محبت فیزیکی نشان میدهند (در آغوش گرفتن، نوازش، بوسیدن)
فقدان کلمات محبتآمیز یا تأییدکننده
عدم توجه به دستاوردها یا موفقیتهای کودک
ناتوانی در ایجاد محیطی گرم و صمیمی در خانه
مثال: کودکی که هرگز از والدینش جمله “دوستت دارم” را نشنیده و به ندرت مورد تماس فیزیکی محبتآمیز قرار گرفته است. در خانهای رشد کرده که گرچه از نظر مادی تأمین بوده، اما فضای آن سرد و بیروح است و ابراز احساسات تشویق نمیشود.
2. والدین منفعل یا عاطفی غایب
حضور فیزیکی اما غیبت عاطفی والدین
سرگرم بودن مفرط والدین با کار، فعالیتهای اجتماعی یا مشکلات شخصی
ناتوانی والدین در درک و پاسخگویی به نیازهای عاطفی کودک
نادیده گرفتن یا کوچک شمردن احساسات کودک
مثال: کودکی که مادرش پس از تولد او دچار افسردگی شده و گرچه از نظر فیزیکی مراقبتهای اولیه را انجام میداده، اما از نظر عاطفی قادر به پاسخگویی به نیازهای او نبوده است. در تمام عکسهای کودکی، مادر با چهرهای بیروح و بدون لبخند دیده میشود.
3. والدین با مشکلات روانی یا اعتیاد
والدین مبتلا به افسردگی، اضطراب شدید یا سایر اختلالات روانی
والدین دارای مشکل سوءمصرف مواد یا الکل
مشغول بودن والدین با درگیریهای شخصی به حدی که نیازهای عاطفی کودک اولویت نباشد
بیثباتی عاطفی و غیرقابل پیشبینی بودن دسترسی هیجانی والدین
مثال: پسری که پدر الکلیاش گاهی بسیار مهربان و بخشنده و گاهی خشمگین و متخاصم بوده است. این بیثباتی عاطفی باعث شده کودک نتواند به حضور هیجانی پایدار پدر اعتماد کند و به تدریج یاد گرفته که نیازهای عاطفی خود را سرکوب کند.
4. محیطهای با تأکید افراطی بر عملکرد
خانوادههایی که به شدت بر موفقیت، پیشرفت و دستاورد تأکید میکنند
ارزشمندی مشروط به عملکرد و موفقیت
فقدان تحسین و قدردانی غیرمشروط
اولویت دادن به موفقیت تحصیلی یا ورزشی بر نیازهای عاطفی
مثال: دختری که در خانوادهای بزرگ شده که عشق و توجه فقط زمانی ابراز میشد که او در مدرسه یا فعالیتهای فوق برنامه عملکرد عالی داشته است. هیچ موفقیتی به اندازه کافی خوب نبوده و هیچگاه محبت غیرمشروط دریافت نکرده است.
5. محیطهای با تأکید افراطی بر منطق و عقلانیت
خانوادههایی که احساسات را نشانه ضعف میدانند
تشویق به سرکوب احساسات و “منطقی” بودن
عباراتی مانند “گریه نکن” یا “دختر/پسر بزرگ که گریه نمیکند”
نبود فضای امن برای ابراز و پردازش احساسات
مثال: پسری که هر بار احساسات منفی خود را ابراز میکرد، با جملاتی مانند “مرد که گریه نمیکند” یا “احساساتی نباش، منطقی فکر کن” مواجه میشد. او یاد گرفت که احساسات، بهویژه آسیبپذیری، باید پنهان شوند و به تدریج ارتباط با دنیای عاطفی خود را از دست داد.
مطالعه بیشتر: همه چیز درباره طرحواره چیست و انواع آن
نشانهها و علائم طرحواره محرومیت هیجانی
نشانههای شناختی (افکار و باورها)
باور به اینکه “نیازهای عاطفی من هرگز برآورده نخواهد شد”
عدم انتظار همدلی یا درک از سوی دیگران
پیشبینی سرد بودن یا بیتفاوتی در روابط نزدیک
شک نسبت به اینکه دیگران واقعاً میتوانند او را دوست داشته باشند
تمرکز بر فقدان حمایت عاطفی از سوی افراد مهم زندگی
باور به اینکه خودش باید برای برآورده شدن تمام نیازهایش کافی باشد
تردید نسبت به عشق و توجه ابراز شده توسط دیگران
نشانههای هیجانی (احساسات رایج)
احساس خلأ و پوچی عمیق درونی
احساس تنهایی حتی در میان جمع
غم و اندوه مزمن
احساس عدم اتصال عاطفی به دیگران
حسادت به روابط گرم و صمیمی دیگران
خشم سرکوب شده نسبت به افرادی که نیازهای عاطفی را برآورده نکردهاند
اضطراب در مواجهه با صمیمیت و نزدیکی
نشانههای رفتاری (رفتارهای مشخص)
اجتناب از ابراز نیازهای عاطفی
ایجاد فاصله در روابط نزدیک به محض شکلگیری صمیمیت
انتخاب شرکای عاطفی که از نظر هیجانی در دسترس نیستند
تمرکز بر جنبههای عملی روابط به جای ابعاد هیجانی
استقلال افراطی و دشواری در دریافت کمک
مراقبت بیش از حد از دیگران (جبران افراطی)
انکار نیاز به عشق و توجه
نشانههای ارتباطی (الگوهای تعامل)
دشواری در بیان نیازها و احساسات به دیگران
سکوت در مواجهه با نیازهای برآورده نشده
تحمل روابط یکطرفه که نیازهای عاطفی را برآورده نمیکنند
ناتوانی در تشخیص و بیان آنچه در روابط نیاز دارند
واکنش سرد یا منطقی به ابراز عشق و محبت دیگران
ناتوانی در همدلی با احساسات دیگران
کنارهگیری در مواجهه با تعارضات عاطفی
نشانههای بدنی (واکنشهای فیزیولوژیک)
ناراحتی یا سفتی هنگام تماس فیزیکی و در آغوش گرفته شدن
خالی بودن و سنگینی در قفسه سینه
خستگی مزمن بدون علت جسمی
مشکلات خواب ناشی از احساس تنهایی
تنش عضلانی، بهویژه در شانهها و گردن
کاهش میل جنسی به دلیل عدم اتصال عاطفی
سبکهای مقابلهای با طرحواره محرومیت هیجانی
افراد مختلف در مواجهه با طرحواره محرومیت هیجانی، یکی از سه سبک مقابلهای زیر (یا ترکیبی از آنها) را در پیش میگیرند:
1. تسلیم به طرحواره
در این حالت، فرد طرحواره را میپذیرد و به گونهای عمل میکند که گویی کاملاً درست است:
جذب روابطی میشود که در آنها محرومیت هیجانی تکرار میشود
با افرادی ارتباط برقرار میکند که از نظر عاطفی در دسترس نیستند
نیازهای عاطفی خود را بیان نمیکند و انتظار برآورده شدن آنها را ندارد
روابط یکطرفه و عاری از صمیمیت را تحمل میکند
تلاشی برای تغییر الگوهای محرومکننده نمیکند
مثال: زنی 38 ساله که مرتباً جذب مردانی میشود که از نظر عاطفی سرد و غیرقابل دسترس هستند. علیرغم احساس تنهایی شدید، هرگز نیازهای عاطفی خود را بیان نمیکند و باور دارد “این بهترین چیزی است که میتوانم داشته باشم.” او در روابط طولانیمدت با شرکایی میماند که هیچگاه به او محبت و توجه عمیق نشان نمیدهند.
2. اجتناب از طرحواره
در این حالت، فرد تلاش میکند از موقعیتهایی که طرحواره را فعال میکنند، دوری کند:
از روابط نزدیک و صمیمی اجتناب میکند
روابط سطحی و کوتاهمدت را ترجیح میدهد
خود را در کار یا فعالیتهای دیگر غرق میکند تا احساس خلأ عاطفی را نادیده بگیرد
نیازهای عاطفی را انکار میکند و به خود میگوید “من به کسی نیاز ندارم”
از موقعیتهای آسیبپذیری عاطفی فرار میکند
مثال: مردی 45 ساله که علیرغم موفقیت حرفهای، همواره از روابط نزدیک دوری کرده است. او 12-14 ساعت در روز کار میکند، در سفرهای کاری مداوم است و هرگز بیش از چند ماه در یک رابطه نمیماند. هر بار که زنی بیش از حد به او نزدیک میشود، بهانهای برای پایان دادن به رابطه مییابد و به خود میگوید “من برای خوشبختی به کسی نیاز ندارم.”
3. جبران افراطی طرحواره
در این حالت، فرد به گونهای افراطی در جهت مخالف طرحواره عمل میکند:
تلاش بیش از حد برای برآوردن نیازهای عاطفی دیگران
نقش مراقبتکننده افراطی را به عهده میگیرد
توقعات و انتظارات بیش از حد از روابط دارد
وابستگی شدید عاطفی و ترس از دست دادن
واکنش شدید به نشانههای کوچک عدم توجه یا بیتفاوتی
تلاش مداوم برای دریافت تأیید و توجه
مثال: خانمی 32 ساله که در تمام روابط خود، نقش مراقبتکننده فداکار را ایفا میکند. او مدام نگران نیازهای دیگران است، هدایا و توجه فراوان نثار میکند و تلاش میکند “غیرقابل چشمپوشی” باشد. در عین حال، به شدت از هر نشانه سردی یا فاصله عاطفی آشفته میشود و گاه با پیامها و تماسهای مکرر، دیگران را تحت فشار قرار میدهد تا تأیید عاطفی دریافت کند.
تأثیر طرحواره محرومیت هیجانی بر زندگی و روابط
تأثیر بر روابط عاطفی و زناشویی
انتخاب مکرر شرکای عاطفی سرد، بیتفاوت یا غیرقابل دسترس
احساس تنهایی و عدم اتصال حتی در روابط طولانیمدت
ناتوانی در بیان نیازهای عاطفی به شریک زندگی
احساس ناامیدی و ناکامی مزمن در روابط
تحمل روابط نامتوازن که نیازهای عاطفی برآورده نمیشوند
دشواری در بیان و دریافت صمیمیت جنسی و عاطفی
مشکل در اعتماد به عشق و محبت ابراز شده توسط شریک زندگی
مثال واقعی: “با همسرم 15 سال است که زندگی میکنم، اما همیشه احساس تنهایی میکنم. او فرد خوبی است، قبضها را پرداخت میکند و پدر خوبی برای فرزندانمان است، اما هرگز نمیتوانم به او نزدیک شوم. وقتی احساساتم را بیان میکنم، به نظر گیج میرسد یا موضوع را عوض میکند. گاهی فکر میکنم اصلاً مرا نمیشناسد، و شاید من هم او را نمیشناسم.”
تأثیر بر روابط دوستی و اجتماعی
حفظ روابط در سطح سطحی و اجتناب از صمیمیت عمیق
احساس بیگانگی حتی در میان دوستان نزدیک
تردید نسبت به واقعی بودن دوستیها
ناتوانی در درخواست حمایت یا کمک از دوستان
وابستگی بیش از حد یا استقلال افراطی در روابط دوستی
تمایل به ایفای نقش “شنونده” و اجتناب از به اشتراک گذاشتن مشکلات شخصی
احساس متفاوت بودن و عدم تعلق به گروهها
مثال واقعی: “دوستان زیادی دارم که مرا برای شام یا مهمانی دعوت میکنند، اما همیشه احساس میکنم در حاشیه هستم. میتوانم ساعتها به مشکلات آنها گوش دهم، اما هرگز مشکلات خودم را به اشتراک نمیگذارم. نمیدانم چرا، اما همیشه فکر میکنم اگر واقعاً مرا بشناسند، دیگر دوستم نخواهند داشت.”
تأثیر بر رابطه با خود
ارتباط ضعیف با احساسات و نیازهای درونی
خودانتقادی شدید و سختگیری نسبت به خود
احساس پوچی و بیمعنایی مزمن
مشکل در خودمراقبتی و اولویت دادن به نیازهای خود
احساس شرم از نیازمند بودن به عشق و توجه
تردید نسبت به ارزش و دوستداشتنی بودن خود
جستجوی معنا و هدف از طریق موفقیت بیرونی به جای رضایت درونی
مثال واقعی: “همیشه فکر میکنم باید قویتر، بهتر و موفقتر باشم. دکترای خود را گرفتم، شغل عالی دارم و ظاهراً همه چیز خوب است، اما درون من خالی است. گاهی عصرها به خانه میآیم و فقط مینشینم و به دیوار نگاه میکنم. نمیدانم چه میخواهم یا چه احساسی دارم. فقط میدانم که چیزی کم است.”
تأثیر بر عملکرد شغلی و تحصیلی
تلاش بیش از حد برای موفقیت به عنوان جایگزینی برای پذیرش عاطفی
فرسودگی ناشی از تلاش بیوقفه برای دستاوردها
مشکل در لذت بردن از موفقیتها
اجتناب از کار گروهی یا تیمی از ترس عدم پذیرش
دشواری در دریافت بازخورد یا انتقاد
کمالگرایی افراطی برای جبران احساس فقدان ارزش ذاتی
استفاده از کار به عنوان راهی برای اجتناب از احساسات دردناک
مثال واقعی: “همیشه شاگرد اول بودم و اکنون مدیر ارشد شرکت هستم، اما هیچوقت احساس نمیکنم به اندازه کافی خوب هستم. هر موفقیتی فقط چند لحظه خوشحالم میکند و بعد دوباره احساس خلأ میکنم. همیشه فکر میکنم اگر به اندازه کافی موفق باشم، بالاخره احساس رضایت خواهم کرد، اما هرگز این اتفاق نمیافتد.”
ارتباط با اختلالات روانشناختی
طرحواره محرومیت هیجانی میتواند با اختلالات زیر همراه باشد یا خطر ابتلا به آنها را افزایش دهد:
افسردگی اساسی
اختلال شخصیت اجتنابی
اختلال شخصیت وابسته
اختلال شخصیت مرزی
اختلالات خوردن
اختلالات سوءمصرف مواد
اختلال اضطراب فراگیر
تشخیص طرحواره محرومیت هیجانی
روشهای خودارزیابی و شناسایی اولیه
پرسشهای خودارزیابی
آیا این الگوها در زندگی شما تکرار میشوند؟
آیا اغلب احساس میکنید نیازهای عاطفی شما توسط افراد مهم زندگیتان برآورده نمیشود؟
آیا در روابط نزدیک خود، علیرغم حضور فیزیکی طرف مقابل، احساس تنهایی میکنید؟
آیا برایتان سخت است که نیازهای عاطفی خود را بیان کنید یا از دیگران کمک بخواهید؟
آیا به طور مکرر جذب افرادی میشوید که از نظر هیجانی سرد یا غیرقابل دسترس هستند؟
آیا احساس میکنید هیچکس واقعاً شما را نمیفهمد یا با شما همدلی نمیکند؟
آیا نسبت به محبت و توجه دیگران شک دارید یا آن را غیرواقعی میپندارید؟
بررسی الگوهای رفتاری تکرارشونده
انتخاب مکرر شرکای عاطفی سرد یا بیتفاوت
تحمل روابط یکطرفه برای مدت طولانی
استقلال افراطی و دشواری در دریافت کمک
مراقبت بیش از حد از دیگران بدون دریافت متقابل
احساس مداوم تنهایی علیرغم داشتن روابط متعدد
پرسشنامهها و تستهای تشخیصی مرتبط
پرسشنامه طرحواره یانگ (YSQ)
این پرسشنامه معتبرترین ابزار برای شناسایی طرحوارههاست که توسط دکتر جفری یانگ طراحی شده و سوالات خاصی برای سنجش طرحواره محرومیت هیجانی دارد. نمونه سوالات:
“بیشتر اوقات کسی نبوده که به من توجه کند، وقت خود را با من بگذراند یا واقعاً به مسائل و نیازهای من علاقه نشان دهد.”
“به ندرت کسی را پیدا کردهام که در وقت نیاز روی او حساب کنم یا احساساتم را با او در میان بگذارم.”
“عمدتاً نیازهای عاطفیام توسط دیگران برآورده نشده است.”
مصاحبه بالینی ساختاریافته
متخصص با بررسی تاریخچه زندگی، تجربیات دوران کودکی، الگوهای ارتباطی و مشکلات فعلی، طرحواره محرومیت هیجانی را شناسایی میکند.
نکات کلیدی در تشخیص تخصصی
تشخیص افتراقی بین طرحواره محرومیت هیجانی و سایر طرحوارههای مشابه
توجه به شدت و فراگیری احساس محرومیت در حوزههای مختلف زندگی
بررسی سبکهای ارتباطی در خانواده اصلی فرد
ارزیابی سبکهای مقابلهای فرد با طرحواره
بررسی تأثیر طرحواره بر عملکرد روزانه و کیفیت زندگی
تمایز با سایر طرحوارههای مشابه
طرحواره رهاشدگی/بیثباتی
محرومیت هیجانی: تمرکز بر فقدان پاسخگویی عاطفی، حتی در حضور فیزیکی دیگران
رهاشدگی: تمرکز بر ترس از ترک شدن و از دست دادن افراد مهم
طرحواره نقص/شرم
محرومیت هیجانی: باور به اینکه نیازهای عاطفی توسط دیگران برآورده نمیشود
نقص/شرم: باور به اینکه فرد ذاتاً معیوب و بیارزش است و به همین دلیل دوست داشته نمیشود
طرحواره انزوای اجتماعی/بیگانگی
محرومیت هیجانی: تمرکز بر نیازهای عاطفی برآورده نشده در روابط نزدیک
انزوای اجتماعی: احساس متفاوت بودن از دیگران و عدم تعلق به گروهها یا جامعه
درمان طرحواره محرومیت هیجانی
تکنیکهای شناختی
شناسایی و به چالش کشیدن باورهای ناکارآمد
شناسایی افکار خودکار مرتبط با محرومیت: “هیچکس نیازهای عاطفی مرا درک نمیکند”
آزمودن شواهد له و علیه این باورها: “چه شواهدی دارم که برخی افراد به نیازهای عاطفی من پاسخ دادهاند؟”
ایجاد دیدگاههای متعادلتر: “برخی افراد ممکن است نیازهای مرا درک نکنند، اما این به معنای همه افراد نیست”
کارتهای یادآوری
ایجاد کارتهایی حاوی جملات جایگزین برای مقابله با افکار محرومیت:
“من سزاوار روابطی هستم که در آنها نیازهای عاطفیام برآورده شود”
“بیان نیازهای عاطفی، نشانه ضعف نیست، بلکه نشانه سلامت روان است”
“عشق و توجه حق من است، نه چیزی که باید برای آن تلاش کنم”
ثبت روزانه افکار
استفاده از جدول ثبت افکار برای شناسایی و اصلاح تفسیرهای مرتبط با محرومیت:
موقعیت: “همسرم بعد از یک روز سخت کاری، سکوت کرد و به اتاقش رفت”
افکار خودکار: “او هیچ توجهی به نیازهای من ندارد و هرگز نخواهد داشت”
احساسات: غم، تنهایی، رنجش
افکار جایگزین: “او ممکن است خسته باشد و فضایی برای آرامش نیاز داشته باشد. میتوانم بعداً از او بپرسم چه احساسی دارد و نیازهای خودم را نیز بیان کنم”
تکنیکهای تجربی
تصویرسازی ذهنی بازسازی کننده
در این تکنیک، فرد تصویر ذهنی از تجربیات دوران کودکی مرتبط با شکلگیری طرحواره محرومیت هیجانی ایجاد میکند و سپس:
بزرگسال سالم خود را وارد صحنه میکند
به کودک آنچه را که نیاز دارد (توجه، محبت، درک، حمایت) میدهد
نیازهای عاطفی برآورده نشده را تأمین میکند
مثال از جلسه درمانی: “تصور کن خودت را در 7 سالگی، زمانی که مادرت پس از مدرسه به جای پرسیدن حال تو، فوراً به مشکلات خودش پرداخت. حالا به عنوان بزرگسال وارد صحنه شو و به آن کودک بگو که مشتاقی بشنوی در مدرسه چه گذشته و او برایت مهم است. بغلش کن و به او بگو که احساساتش مهم و ارزشمند است.”
گفتگوی صندلی خالی
صندلی طرحواره: فرد احساسات و افکار مرتبط با طرحواره محرومیت را بیان میکند
صندلی بزرگسال سالم: فرد از این جایگاه به صندلی اول پاسخ میدهد و طرحواره را به چالش میکشد
صندلی والد محرومکننده: گفتگو با تجسم والدی که نیازهای عاطفی کودک را برآورده نکرده است
مثال از جلسه درمانی: “من همیشه تنها هستم. هیچکس مرا درک نمیکند. من باید همه چیز را به تنهایی مدیریت کنم چون کسی نیست که به من کمک کند.” (صندلی طرحواره) “میفهمم که این احساس سخت و دردناک است. اما الآن بزرگسالی هستی که میتواند روابط متفاوتی ایجاد کند. میتوانی افرادی را وارد زندگیات کنی که به نیازهای عاطفی تو پاسخ دهند.” (صندلی بزرگسال سالم)
کار با استعارهها
استفاده از استعارهها برای درک عمیقتر طرحواره و تغییر نگرش:
استعاره گلدان خالی: “تصور کنید که درون شما گلدانی است که نیاز به پر شدن با آب عشق، توجه و حمایت دارد. در کودکی، این گلدان خالی ماند و اکنون هنوز با همان احساس خلأ زندگی میکنید. اما اکنون بزرگسال هستید و میتوانید منابع جدیدی برای پر کردن این گلدان بیابید – از جمله خودتان. میتوانید یاد بگیرید چگونه خودتان این گلدان را پر کنید و چگونه اجازه دهید دیگران نیز به پر کردن آن کمک کنند.”
تکنیکهای رفتاری
آزمایشهای رفتاری
طراحی تمرینهایی برای آزمودن و اصلاح باورهای مرتبط با محرومیت:
بیان نیازهای عاطفی به افراد قابل اعتماد و مشاهده واکنش واقعی آنها
درخواست کمک یا حمایت و ثبت نتایج
ایجاد مرزهای سالم در روابط محرومکننده
اقدام به ایجاد روابط جدید با افرادی که از نظر عاطفی در دسترس هستند
مثال تمرین: “این هفته، سه نیاز عاطفی خود را به همسرتان بیان کنید (مثلاً ‘وقتی از سر کار میآیم، نیاز دارم چند دقیقه با من صحبت کنی و حالم را بپرسی’). واکنش او را بدون پیشفرض منفی مشاهده کنید و یادداشت کنید.”
تمرین شناسایی و بیان نیازهای عاطفی
آگاهی از نیازهای عاطفی شخصی
تمرین بیان واضح و مستقیم نیازها به دیگران
یادگیری تفاوت بین درخواست و توقع
تقویت اعتماد به نفس در ابراز نیازها
مثال تمرین: “هر روز به مدت یک هفته، یکی از نیازهای عاطفی خود را شناسایی کنید و آن را یادداشت کنید (مثلاً ‘امروز نیاز داشتم کسی به حرفهایم گوش دهد’ یا ‘نیاز داشتم تلاشم تحسین شود’). سپس مشخص کنید آیا این نیاز را بیان کردهاید یا خیر، و چگونه میتوانستید آن را به شیوهای سالمتر بیان کنید.”
ایجاد منابع متنوع برای تأمین نیازهای عاطفی
گسترش شبکه روابط اجتماعی
شناسایی و پرورش دوستیهای عمیق و معنادار
یادگیری خودمراقبتی عاطفی
مشارکت در گروهها یا جوامعی که حس تعلق ایجاد میکنند
راهکارهای بینجلسات و تمرینهای روزانه
ثبت روزانه نیازهای عاطفی و پاسخ به آنها
شناسایی نیازهای عاطفی روزانه
ثبت اینکه آیا این نیازها بیان شدهاند یا خیر
مشاهده واکنش دیگران به بیان نیازها
ثبت احساسات مرتبط با ارضا یا عدم ارضای نیازها
تمرینهای خوددلسوزی
صحبت با خود با مهربانی، همانگونه که با یک دوست صحبت میکنید
تشخیص و پذیرش احساسات دشوار بدون قضاوت
تشخیص انسانیت مشترک و اینکه رنج بخشی از تجربه انسانی است
تمرین توجه آگاهانه به جای فرورفتن در افکار منفی
تمرین برقراری تماس عاطفی
تمرین گوش دادن فعال به دیگران
به اشتراک گذاشتن تدریجی احساسات و افکار شخصی
تمرین همدلی با دیگران
ایجاد فضاهای امن برای ابراز آسیبپذیری
راهکارهای خودیاری برای مدیریت طرحواره محرومیت هیجانی
تمرینهای خودآگاهی هیجانی مرتبط با این طرحواره
ثبت روزانه احساسات
شناسایی: توجه به احساسات بدنی که نشاندهنده هیجانات هستند
نامگذاری: تلاش برای نامگذاری دقیق احساسات (فراتر از خوب، بد یا اوکی)
پذیرش: اجازه دادن به خود برای تجربه احساسات بدون سرکوب یا انکار
بررسی نیاز: شناسایی نیاز عاطفی زیربنایی هر احساس
تمرین بررسی بدنی احساسات
توجه به حسهای بدنی مرتبط با احساسات مختلف
شناسایی الگوهای تنش یا ناراحتی در بدن هنگام فعال شدن طرحواره
استفاده از آگاهی بدنی به عنوان هشدار اولیه برای فعال شدن طرحواره
تنفس آگاهانه و آرامشبخشی به قسمتهای پرتنش بدن
ایجاد فهرست نیازهای عاطفی
شناسایی نیازهای عاطفی اساسی خود (محبت، تأیید، درک، حمایت، گوش دادن و…)
اولویتبندی این نیازها براساس اهمیت فعلی
شناسایی روشهای سالم برای برآورده کردن هر نیاز
تشخیص اینکه کدام نیازها را میتوان شخصاً برآورده کرد و کدامها نیاز به دیگران دارند
تکنیکهای نوشتاری و خودبازتابی
نامهنگاری به کودک درون
نوشتن نامه به خود در دوران کودکی
بیان محبت، درک و حمایتی که در آن زمان نیاز داشته است
اذعان به درد محرومیت و تأیید اعتبار احساسات کودک
تعهد به مراقبت و محافظت از نیازهای عاطفی در حال و آینده
ثبت لحظات ارتباط عاطفی
یادداشت زمانهایی که احساس ارتباط عاطفی معنادار داشتهاید
توجه به شرایط و افرادی که این ارتباط را ممکن ساختهاند
شناسایی الگوها و عناصر مشترک در این تجارب مثبت
ایجاد فرصتهای بیشتر برای چنین لحظاتی
تمرین “چه چیزی متفاوت میبود اگر…”
تصور اینکه چگونه زندگی متفاوت میبود اگر نیازهای عاطفی در کودکی برآورده میشد
نوشتن داستان زندگی جایگزین با والدینی پاسخگو و در دسترس از نظر عاطفی
شناسایی باورها و الگوهای رفتاری متفاوتی که ممکن بود توسعه یابند
استفاده از این بینشها برای ایجاد تغییر در زندگی فعلی
مهارتهای ارتباطی برای مدیریت این طرحواره در روابط
بیان واضح نیازهای عاطفی
استفاده از جملات “من” به جای “تو”: “من نیاز دارم با من صحبت کنی” به جای “تو هرگز با من صحبت نمیکنی”
بیان مستقیم و شفاف نیازها بدون انتظار ذهنخوانی
تفکیک بین نیازها و راهکارهای برآورده کردن آنها
پرهیز از سرزنش یا متهم کردن دیگران
مثال: به جای “تو هرگز به من توجه نمیکنی”، میتوانید بگویید: “وقتی از سر کار میآیم، نیاز دارم چند دقیقهای با هم صحبت کنیم و ارتباط برقرار کنیم. این به من کمک میکند احساس ارتباط کنم.”
تمرین آسیبپذیری تدریجی
شروع با به اشتراک گذاشتن احساسات و افکار شخصی در محیطهای امن
افزایش تدریجی سطح آسیبپذیری در روابط
پذیرش خطر طرد به عنوان بخشی از ارتباط اصیل
تشخیص تفاوت بین آسیبپذیری سالم و خودافشایی نامناسب
مثال: “من امروز یک مصاحبه کاری مهم داشتم و خیلی نگران بودم. برایم مهم است که بدانی گاهی با اینکه به نظر آرام میرسم، درونم پر از اضطراب است.”
یادگیری دریافت محبت و توجه
تمرین پذیرش تعریف و تمجید بدون انکار یا کوچک شمردن
آگاهی از ناراحتی یا مقاومت هنگام دریافت محبت
تمرین “فقط بگو متشکرم” به جای رد یا انکار محبت
افزایش تحمل احساسات مثبت مرتبط با دریافت عشق و توجه
استراتژیهای مدیریت هیجان مرتبط با این طرحواره
تکنیکهای مدیریت احساس تنهایی
ایجاد تمایز بین تنهایی و انزوا
تمرین حضور ذهن هنگام احساس تنهایی به جای غرق شدن در خاطرات گذشته
ایجاد فعالیتهای معنادار برای زمانهای تنهایی
ایجاد تعادل بین وقت شخصی و تعامل اجتماعی
ایجاد شبکه حمایت عاطفی متنوع
شناسایی افرادی که میتوانند انواع مختلف نیازهای عاطفی را برآورده کنند
عدم انتظار از یک نفر برای برآورده کردن تمام نیازهای عاطفی
پرورش روابط دوستی عمیق در کنار روابط عاشقانه
مشارکت در گروههای حمایتی یا جامعههای معنوی
تقویت خوددلسوزی و خودمراقبتی
ایجاد روتینهای روزانه خودمراقبتی عاطفی
صحبت با خود با مهربانی و درک
تشخیص و تصدیق رنج درونی ناشی از محرومیت
ایجاد مناسک و آیینهای شخصی برای گرامیداشت خود
منابع و کتابهای پیشنهادی برای مطالعه بیشتر
“زندگی دوباره: رهایی از طرحوارههای ناسازگار اولیه” – جفری یانگ و ژانت کلوسکو
“کتاب کار طرحواره درمانی” – جفری یانگ (ترجمه به فارسی موجود است)
“هوش هیجانی” – دانیل گلمن
“زبان عشق” – گری چاپمن
“شفقت به خود” – کریستین نف
توصیههایی برای اطرافیان
روشهای ارتباط مؤثر با فردی که طرحواره محرومیت هیجانی دارد
ایجاد فضای امن عاطفی
گوش دادن فعال و بدون قضاوت
اجتناب از کوچک شمردن یا انکار احساسات فرد
پذیرش ابراز احساسات منفی بدون دفاع یا انتقاد
اطمینانبخشی به فرد که احساساتش معتبر و مهم هستند
مثال عملی: “متوجه هستم که احساس تنهایی میکنی، حتی وقتی با هم هستیم. میتوانی بیشتر به من بگویی چه احساسی داری؟ میخواهم بهتر بفهمم و اگر ممکن است، کمک کنم.”
ارتباط عاطفی مستقیم و شفاف
ابراز محبت به شیوههای کلامی و غیرکلامی
بیان مستقیم عشق و علاقه، بدون فرض اینکه “مشخص است”
به اشتراک گذاشتن احساسات شخصی برای ایجاد پیوند عاطفی
پرهیز از ارتباط صرفاً عملکردی یا منطقی
مثال عملی: به جای اینکه فقط بگویید “چه کاری میتوانم برایت انجام دهم؟”، بگویید “دوستت دارم و برایم مهم است که چه احساسی داری. میخواهم بدانم چطور میتوانم کنارت باشم.”
آموزش زبان عشق فرد
یادگیری شیوههای ترجیحی فرد برای دریافت محبت
توجه به اینکه چه چیزی فرد را احساس ارزشمندی میدهد
سازگاری با نیازهای عاطفی خاص فرد
پاسخگویی مداوم و پایدار به نیازهای عاطفی
مثال عملی: اگر متوجه شدهاید که فرد با گفتگوهای عمیق احساس ارتباط میکند، زمان منظمی را در هفته به این نوع گفتگوها اختصاص دهید، حتی اگر شخصاً ترجیح میدهید ارتباط را از طریق فعالیتهای مشترک برقرار کنید.
اقدامات کمککننده و حمایتی
ایجاد روتینهای ارتباطی منظم
برنامهریزی زمانهای مشخص برای گفتگوهای معنادار
ایجاد آیینهای خاص برای ابراز محبت و توجه
پایبندی به قولها و تعهدات عاطفی
ثبات و تداوم در ابراز عشق و توجه
آموزش درباره طرحواره
به اشتراک گذاشتن اطلاعات درباره طرحواره محرومیت هیجانی با رویکردی غیرقضاوتی
کمک به فرد در شناسایی الگوهای طرحواره در زندگی روزمره
تأکید بر اینکه طرحوارهها قابل تغییر هستند
پیشنهاد منابع آموزشی مناسب
حمایت از فرایند درمان
همراهی در جلسات زوج درمانی یا خانواده درمانی در صورت توصیه متخصص
تشویق تداوم درمان حتی در زمانهای دشوار
صبر و درک در طول مسیر تغییر
تقویت و تشویق پیشرفتهای کوچک
رفتارهای اجتنابی که میتواند طرحواره را تشدید کند
بیتفاوتی عاطفی یا عدم پاسخگویی
پاسخ ندادن به ابراز نیاز عاطفی
منطقی کردن افراطی احساسات فرد
کوچک شمردن یا انکار احساسات فرد
اولویت دادن مداوم به جنبههای عملی زندگی بر ارتباط عاطفی
مثال: همسری که وقتی شریک زندگیاش از احساس تنهایی و نیاز به نزدیکی بیشتر صحبت میکند، پاسخ میدهد: “من که همه کارها را انجام میدهم، قبضها را پرداخت میکنم و غذا میآورم. دیگر چه میخواهی؟”
انتقاد از آسیبپذیری یا نیاز عاطفی
برچسب زدن به فرد به عنوان “وابسته” یا “نیازمند”
سرزنش فرد برای داشتن نیازهای عاطفی
تحقیر یا مسخره کردن احساسات فرد
مقایسه فرد با دیگران که “کمتر نیاز دارند”
مثال: والدینی که وقتی فرزندشان نیاز به همدلی و محبت دارد، میگویند: “این قدر احساساتی نباش، خودت را جمع کن. ببین برادرت چقدر قوی است، هیچوقت گریه نمیکند.”
واکنش دفاعی یا انکار
دفاع شدید در برابر بیان نیاز عاطفی
انکار مشکلات ارتباطی و عاطفی
متقابلاً متهم کردن فرد به “توقع بیش از حد” داشتن
استفاده از عذر و بهانه به جای پذیرش مسئولیت
مثال: شریکی که وقتی از او خواسته میشود وقت بیشتری برای گفتگوی عمیق اختصاص دهد، با عصبانیت پاسخ میدهد: “من تمام روز کار میکنم تا زندگی خوبی داشته باشیم و تو فقط شکایت میکنی. هیچکس نمیتواند تو را راضی کند!”
نحوه تشویق فرد برای جستجوی کمک تخصصی
گفتگو مؤثر درباره درمان
انتخاب زمان و مکان مناسب برای گفتگو
استفاده از جملات “من” به جای “تو”
تمرکز بر احتمال بهبود کیفیت زندگی با درمان
اشتراکگذاری نگرانی از موضع عشق و مراقبت
مثال: “متوجه شدهام که گاهی احساس تنهایی عمیقی میکنی، حتی وقتی با هم هستیم. فکر میکنم صحبت با یک متخصص میتواند به هر دوی ما کمک کند تا بهتر با هم ارتباط برقرار کنیم و تو احساس درک شدن بیشتری داشته باشی.”
معرفی منابع درمانی
پیشنهاد متخصصان باتجربه در زمینه طرحواره درمانی
اشتراکگذاری اطلاعات درباره مرکز مشاوره شکرانه و خدمات تخصصی آن
همراهی در جلسات اولیه در صورت تمایل فرد
پرهیز از فشار یا اجبار برای درمان
ایجاد انگیزه برای تغییر
تأکید بر امکان زندگی با غنای عاطفی بیشتر
به اشتراک گذاشتن داستانهای موفقیت افراد مشابه
یادآوری هزینههای عاطفی محرومیت مزمن
حمایت عملی و عاطفی در طول فرایند درمان
مطالعات موردی و تجربیات واقعی (با حفظ محرمانگی)
مطالعه موردی 1: خانم الف.، 42 ساله
زمینه: خانم الف. در خانوادهای بزرگ شده که والدین او بسیار پرمشغله و تمرکزشان بر موفقیت تحصیلی و شغلی بوده است. پدرش مدیر اجرایی یک شرکت بزرگ و مادرش پزشک بود و هر دو ساعات طولانی کار میکردند. گرچه از نظر مادی تأمین بود، اما تعاملات عاطفی در خانواده بسیار محدود بود.
مشکلات اصلی:
الگوی مداوم جذب به مردانی که از نظر عاطفی در دسترس نیستند
احساس خلأ و پوچی علیرغم موفقیت حرفهای
ناتوانی در بیان نیازهای عاطفی به دیگران
انزوای عاطفی و عدم صمیمیت در روابط
کمالگرایی شدید و تمرکز افراطی بر موفقیت بیرونی
روند درمان:
18 ماه طرحواره درمانی فردی
کار روی شناسایی و پذیرش نیازهای عاطفی
تصویرسازی ذهنی برای التیام تجربیات کودکی
آموزش بیان نیازها و آسیبپذیری تدریجی
تمرینهای خوددلسوزی و خودمراقبتی عاطفی
تغییر الگوهای انتخاب شریک عاطفی
نتایج:
افزایش توانایی در شناسایی و بیان نیازهای عاطفی
پایان دادن به رابطه با مردی که از نظر عاطفی غیرقابل دسترس بود
ایجاد روابط دوستی عمیقتر و معنادارتر
تعادل بهتر بین موفقیت حرفهای و زندگی شخصی
کاهش احساس خلأ درونی و افزایش رضایت از زندگی
آغاز رابطهای جدید با فردی که از نظر عاطفی در دسترس است
مطالعه موردی 2: آقای ب.، 35 ساله
زمینه: آقای ب. در خانوادهای با مادری افسرده و پدری سرد و سختگیر بزرگ شده است. مادرش پس از تولد او دچار افسردگی پس از زایمان شد و هرگز به طور کامل بهبود نیافت. پدرش معتقد بود که “مرد واقعی” احساسات خود را نشان نمیدهد و هرگونه آسیبپذیری را نشانه ضعف میدانست.
مشکلات اصلی:
اجتناب از روابط نزدیک و صمیمی
دشواری در شناسایی و بیان احساسات
خودکفایی افراطی و ناتوانی در دریافت کمک
مشکلات در روابط جنسی به دلیل عدم اتصال عاطفی
احساس بیگانگی و عدم تعلق حتی در میان دوستان
روند درمان:
24 ماه طرحواره درمانی با تمرکز بر سبک اجتنابی
کار عمیق روی ارتباط با احساسات و نیازهای عاطفی
گفتگوی صندلی خالی با والدین و کودک درون
آموزش مهارتهای هوش هیجانی
تمرین آسیبپذیری تدریجی در روابط
گروه درمانی برای مردان با مشکلات مشابه
نتایج:
افزایش چشمگیر آگاهی هیجانی و توانایی بیان احساسات
ایجاد روابط دوستی عمیقتر با چند مرد
کاهش سختگیری نسبت به خود و دیگران
توانایی آسیبپذیری و درخواست کمک در زمان نیاز
ایجاد رابطه عاطفی معنادار برای اولین بار
تجربه صمیمیت جنسی همراه با اتصال عاطفی
درسآموختهها و بینشهای مهم
از مطالعات موردی
طرحواره محرومیت هیجانی، علیرغم ریشههای عمیق، قابل تغییر است
سبکهای مقابلهای مختلف (تسلیم، اجتناب، جبران افراطی) نیاز به رویکردهای درمانی متفاوت دارند
آگاهی هیجانی و توانایی شناسایی نیازها، پیشنیاز بیان و برآورده کردن آنهاست
پذیرش و اعتبار دادن به تجربیات کودکی، کلید التیام زخمهای عاطفی است
از تجربیات بهبودی
آسیبپذیری، گرچه ترسناک است، کلید دستیابی به صمیمیت واقعی است
بیان نیازهای عاطفی نشانه ضعف نیست، بلکه نشانه سلامت روان است
منابع متنوع برای برآورده کردن نیازهای عاطفی ضروری است (نه فقط یک رابطه)
رشد توانایی خوددلسوزی و خودمراقبتی عاطفی، پایهای برای روابط سالم با دیگران است
تغییر در این طرحواره اغلب به بهبود در سایر جنبههای زندگی منجر میشود
نتیجهگیری
طرحواره محرومیت هیجانی یکی از عمیقترین و تأثیرگذارترین الگوهای شناختی-هیجانی است که میتواند کیفیت زندگی و روابط ما را به شدت تحت تأثیر قرار دهد. این طرحواره با انتظار عمیق و فراگیر مبنی بر اینکه نیازهای عاطفی اساسی ما برای محبت، همدلی، مراقبت و حمایت به اندازه کافی توسط دیگران برآورده نخواهد شد، مشخص میشود و اغلب ریشه در تجربیات دوران کودکی دارد.
شناخت و پذیرش وجود این طرحواره، اولین و مهمترین گام در مسیر تغییر است. با درک ریشههای تحولی طرحواره در تجربیات کودکی، میتوان با دلسوزی بیشتری به الگوهای فعلی خود نگریست و مسیر تغییر را با مهربانی و صبر آغاز کرد.
طرحواره درمانی با رویکرد یکپارچه خود، ابزارهای متنوع و قدرتمندی برای تغییر این الگوهای عمیق ارائه میدهد. ترکیب تکنیکهای شناختی، تجربی و رفتاری میتواند به افراد کمک کند تا:
نیازهای عاطفی خود را شناسایی و تصدیق کنند
باورهای محدودکننده درباره ارزش و حق داشتن نیازهای عاطفی را اصلاح کنند
مهارتهای بیان سالم نیازها و مرزها را توسعه دهند
روابط سالمتر و متوازنتری ایجاد کنند
منابع متنوعی برای برآورده کردن نیازهای عاطفی خود بیابند
به یاد داشته باشید که تغییر طرحوارهها فرآیندی تدریجی است و نیاز به صبر، پشتکار و مهربانی با خود دارد. لغزشها و بازگشتهای موقت به الگوهای قدیمی، بخشی طبیعی از این مسیر است و نشانه شکست نیست.
در مرکز مشاوره شکرانه، متخصصان طرحواره درمانی با تجربه، آماده ارائه خدمات تخصصی به افراد دارای طرحواره محرومیت هیجانی هستند. با بهرهگیری از جدیدترین رویکردهای درمانی و تکنیکهای اثباتشده، میتوانید در مسیر رهایی از این الگوهای محدودکننده و دستیابی به زندگی با غنای عاطفی بیشتر گام بردارید.
سوالات متداول
1. آیا افراد موفق و به ظاهر قوی نیز میتوانند طرحواره محرومیت هیجانی داشته باشند؟
بله، کاملاً. در واقع، بسیاری از افراد موفق از نظر حرفهای و اجتماعی ممکن است از محرومیت هیجانی عمیقی رنج ببرند. این افراد اغلب از موفقیت بیرونی به عنوان جایگزینی برای پذیرش و ارزشمندی درونی استفاده میکنند. آنها ممکن است با جبران افراطی (تلاش بیش از حد برای موفقیت) یا اجتناب (غرق شدن در کار و اجتناب از صمیمیت) با این طرحواره مقابله کنند. ظاهر قوی و مستقل اغلب میتواند پوششی برای نیازهای عاطفی برآورده نشده باشد.
2. آیا داشتن والدین عاطفی و مهربان تضمین میکند که فرد طرحواره محرومیت هیجانی نخواهد داشت؟
گرچه والدین مهربان و پاسخگو از نظر عاطفی احتمال شکلگیری این طرحواره را به طور قابل توجهی کاهش میدهند، اما عوامل دیگری نیز میتوانند نقش داشته باشند. برخی از این عوامل عبارتند از:
تفاوتهای مزاجی کودک که ممکن است نیازهای عاطفی متفاوتی ایجاد کند
تروما یا از دست دادنهای زودهنگام که میتواند علیرغم والدین خوب رخ دهد
شکاف فرهنگی یا ارزشی بین والدین و کودک
تجربیات آسیبزا در مدرسه یا با همسالان
سایر روابط مهم در دوران کودکی که ممکن است محرومکننده باشند
3. آیا افراد با طرحواره محرومیت هیجانی میتوانند والدین خوبی باشند؟
بله، افراد با این طرحواره میتوانند والدین بسیار خوبی باشند، بهویژه اگر از طرحواره خود آگاه باشند و برای مدیریت آن تلاش کنند. در واقع، بسیاری از افراد با این طرحواره تصمیم آگاهانه میگیرند که الگوهای خانواده اصلی خود را تکرار نکنند و به فرزندانشان آنچه را خود محروم بودهاند، بدهند. با این حال، چالشهایی نیز وجود دارد، مانند:
دشواری در شناسایی نیازهای عاطفی کودک به دلیل عدم آشنایی با این نیازها
گاهی جبران افراطی و لوس کردن کودک برای جبران کمبودهای خود
مشکل در ایجاد محیط عاطفی غنی وقتی خود الگویی برای آن نداشتهاند
با آگاهی، درمان و تلاش آگاهانه، این چالشها قابل غلبه هستند.
4. آیا من میتوانم به تنهایی این طرحواره را درمان کنم یا حتماً به درمانگر نیاز دارم؟
گرچه کار با یک متخصص طرحواره درمانی میتواند فرایند بهبود را بسیار مؤثرتر و سریعتر کند، اما قدمهای مهمی وجود دارد که میتوانید به تنهایی بردارید:
مطالعه و آموزش خود درباره طرحوارهها و روشهای مدیریت آنها
تمرین تکنیکهای خودآگاهی هیجانی و خوددلسوزی
ایجاد تغییرات تدریجی در روابط و الگوهای ارتباطی
استفاده از کتابهای کار طرحواره درمانی
شرکت در گروههای حمایتی
با این حال، بهویژه برای طرحوارههای عمیق و طولانیمدت، کار با یک متخصص میتواند بسیار مفید باشد، زیرا برخی تکنیکهای تجربی مانند تصویرسازی ذهنی بازسازیکننده، به راهنمایی تخصصی نیاز دارند.
5. چگونه میتوانم بین نیاز سالم به ارتباط عاطفی و وابستگی ناشی از طرحواره محرومیت تمایز قائل شوم؟
این تمایز مهمی است. چند نشانه کلیدی عبارتند از:
نیاز سالم به ارتباط عاطفی:
احساس رضایت و آرامش پس از برآورده شدن نیاز
توانایی لذت بردن از تنهایی در کنار لذت بردن از روابط
انعطافپذیری در زمان و نحوه برآورده شدن نیازها
توازن بین دادن و گرفتن در روابط
وابستگی ناشی از طرحواره محرومیت:
احساس سیریناپذیری و نیاز مداوم به تأیید و توجه
اضطراب شدید در تنهایی یا جداییهای موقت
واکنشهای شدید به نشانههای کوچک عدم توجه
رفتارهای کنترلگرانه برای تضمین دسترسی به دیگری
6. آیا افراد با طرحواره محرومیت هیجانی میتوانند روابط طولانیمدت و رضایتبخش داشته باشند؟
بله، قطعاً میتوانند، بهویژه با آگاهی و تلاش برای مدیریت طرحواره. کلیدهای موفقیت در روابط برای این افراد عبارتند از:
آگاهی از طرحواره و شناسایی زمانهایی که فعال میشود
ارتباط باز و صادقانه با شریک زندگی درباره نیازها و ترسها
تمایز بین واکنشهای طرحوارهای و واقعیت کنونی
انتخاب شریکی که از نظر عاطفی در دسترس و پاسخگو باشد
ادامه کار بر روی خودآگاهی هیجانی و خوددلسوزی
تقویت سایر روابط معنادار در کنار رابطه اصلی
7. آیا طرحواره محرومیت هیجانی میتواند بر سلامت جسمی نیز تأثیر بگذارد؟
بله، تحقیقات نشان میدهند که محرومیت هیجانی مزمن و استرس ناشی از آن میتواند با پیامدهای جسمی متعددی همراه باشد، از جمله:
فعالسازی مزمن سیستم استرس و ترشح هورمونهای استرس
ضعف سیستم ایمنی
مشکلات قلبی-عروقی
مشکلات گوارشی
اختلالات خواب
دردهای مزمن بدون علت جسمی مشخص
خستگی مزمن
این ارتباط نشان میدهد که درمان طرحواره محرومیت هیجانی میتواند علاوه بر بهبود سلامت روان، به بهبود سلامت جسمی نیز کمک کند.
