برای بعضی افراد، فکر کردن به رابطه جنسی به‌جای میل و لذت، نگرانی و ترس به همراه دارد. اضطراب جنسی می‌تواند از نگرانی درباره «عملکرد خوب» تا ترس شدید از رابطه جنسی (که گاهی ژنوفوبیا نامیده می‌شود) را شامل شود. این اضطراب شایع است و با روش‌هایی مثل درمان شناختی‌رفتاری (CBT) قابل درمان است. در این مقاله توضیح می‌دهیم اضطراب جنسی چیست، از کجا می‌آید و چطور درمان می‌شود.
اضطراب جنسی چیست؟
اضطراب جنسی یعنی نگرانی، تنش یا ترسی که قبل یا در حین رابطه جنسی تجربه می‌شود و لذت یا عملکرد جنسی را مختل می‌کند. شکل‌های رایج آن عبارت‌اند از:
- اضطراب عملکرد: نگرانی از اینکه نعوظ حفظ نشود، انزال زود رخ دهد، به ارگاسم نرسید یا همسرتان راضی نباشد.
- نگرانی درباره بدن: خجالت از ظاهر بدن یا ترس از قضاوت شدن.
- ترس از رابطه جنسی: ترس شدید از نزدیکی جنسی که ممکن است به اجتناب کامل از رابطه منجر شود.
- ترس از درد: که در مشکلاتی مثل واژینیسموس نقش مهمی دارد.
نشانه‌ها
تپش قلب، تعریق یا تنش عضلانی هنگام فکر به رابطه، اجتناب از نزدیکی یا بهانه‌تراشی، ذهن درگیر و «تماشاگر خود بودن» در حین رابطه، مشکل نعوظ یا برانگیختگی، و ناتوانی در رسیدن به ارگاسم. بیشتر بخوانید: مشکلات ارگاسم در زنان.
ریشه‌های ترس از رابطه جنسی
- تجربه‌های منفی قبلی: یک بار مشکل نعوظ یا رابطه دردناک می‌تواند نگرانی از تکرار آن را ایجاد کند.
- آموزش‌های همراه با ترس یا شرم: پیام‌هایی که سکس را خطرناک، گناه‌آلود یا شرم‌آور معرفی کرده‌اند.
- انتظارات غیرواقعی: مقایسه خود با تصویرهای پورنوگرافی یا شنیده‌های نادرست.
- مشکلات رابطه: تنش، بی‌اعتمادی یا ترس از طرد شدن.
- تجربه آزار یا تروما: که می‌تواند ترس عمیق از نزدیکی جنسی ایجاد کند و نیاز به درمان تخصصی دارد.
- اضطراب و افسردگی عمومی و برخی بیماری‌های جسمی مثل دیابت. بیشتر بخوانید: رابطه جنسی و دیابت.
چرخه اضطراب عملکرد
پژوهش‌های بارلو نشان داده‌اند اضطراب، توجه را از حس‌های لذت‌بخش به سمت نگرانی درباره عملکرد می‌برد و همین «حواس‌پرتی شناختی» برانگیختگی را کم می‌کند (Barlow، ۱۹۸۶). نتیجه یک چرخه است: نگرانی، کاهش برانگیختگی، تأیید نگرانی و نگرانی بیشتر در دفعه بعد.
درمان شناختی‌رفتاری (CBT) برای اضطراب جنسی
یک متاآنالیز نشان داد مداخله‌های روانشناختی، از جمله CBT و سکس تراپی، برای بسیاری از اختلال‌های جنسی مؤثرند (Frühauf و همکاران، ۲۰۱۳). در CBT:
- افکار نگران‌کننده شناسایی می‌شوند: مثل «اگر نعوظ از بین برود، همسرم ترکم می‌کند» یا «حتماً درد خواهم داشت».
- این افکار بازبینی می‌شوند: با بررسی شواهد و جایگزین کردن آن‌ها با افکار واقع‌بینانه‌تر.
- مواجهه تدریجی انجام می‌شود: به‌جای اجتناب، فرد گام‌به‌گام و با سرعت خودش به موقعیت‌های صمیمی نزدیک می‌شود.
- مهارت آرام‌سازی آموزش داده می‌شود: تنفس آرام و آرام‌سازی عضلانی.
تکنیک‌های مکمل
تمرکز بر حس (Sensate Focus)
این روش را مسترز و جانسون معرفی کردند. زوجین برای مدتی رابطه دخولی را کنار می‌گذارند و به نوبت بدن یکدیگر را بدون هدف برانگیختگی یا ارگاسم لمس می‌کنند. با حذف فشار عملکرد، تمرکز به لذت و حس‌های بدنی برمی‌گردد. نمونه‌هایی از این تمرین‌ها را در ۱۰ تکنیک ساده سکس تراپی ببینید.
ذهن‌آگاهی
تمرین ذهن‌آگاهی یعنی توجه به لحظه حال بدون قضاوت. پژوهش‌های Brotto و همکاران نشان داده‌اند درمان مبتنی بر ذهن‌آگاهی به بهتر شدن میل و برانگیختگی جنسی در زنان کمک می‌کند.
گفت‌وگو با همسر
صحبت صادقانه درباره ترس‌ها و نیازها، فشار را کم می‌کند و همسر را به همراه درمان تبدیل می‌کند. بیشتر بخوانید: فانتزی‌های جنسی سالم.
نقش دارو
اگر اضطراب جنسی با اختلال اضطرابی یا افسردگی همراه باشد، یا مشکل نعوظ ادامه داشته باشد، ممکن است درمان دارویی هم لازم شود. این تصمیم فقط باید توسط پزشک یا روانپزشک گرفته شود. برخی داروهای ضدافسردگی خودشان عوارض جنسی دارند؛ دارو را خودسرانه شروع یا قطع نکنید. بیشتر بخوانید: اختلال نعوظ در مردان.
نقش شریک زندگی
- بدون سرزنش و فشار گوش دهید.
- نشان دهید رابطه برایتان فقط به عملکرد جنسی وابسته نیست.
- در تمرین‌های درمانی مثل تمرکز بر حس همراهی کنید.
- اگر لازم است، در جلسات زوج‌درمانی شرکت کنید.
موانع فرهنگی و شرم
در بسیاری از خانواده‌ها صحبت درباره سکس تابو است و همین باعث می‌شود افراد با اطلاعات ناقص و ترس وارد زندگی جنسی شوند. مشاوره جنسی فضایی محرمانه و بدون قضاوت برای طرح این سؤال‌ها فراهم می‌کند. نگرانی‌هایی مثل ترس از عقب ماندن از دیگران هم گاهی به اضطراب دامن می‌زند. بیشتر بخوانید: سندرم فومو (FOMO).
سبک زندگی
خواب کافی، ورزش منظم، کاهش الکل و دخانیات و مدیریت استرس روزمره به کاهش اضطراب کلی و در نتیجه اضطراب جنسی کمک می‌کنند.
چه زمانی به متخصص مراجعه کنیم؟
اگر اضطراب جنسی باعث اجتناب از رابطه، تنش با همسر یا ناراحتی قابل توجه شده، یا با سابقه آزار یا تروما همراه است، با روانشناس یا سکس‌تراپیست مشورت کنید. اگر علائم جسمی مثل درد یا مشکل نعوظ پایدار دارید، بررسی پزشکی هم لازم است.
نتیجه‌گیری
اضطراب جنسی شایع است و درمان‌پذیر. شناخت چرخه اضطراب، CBT، تمرکز بر حس، ذهن‌آگاهی و همراهی همسر به بسیاری از افراد کمک می‌کند تا دوباره از رابطه جنسی لذت ببرند. متخصصان مرکز مشاوره شکرانه در شرق تهران به‌صورت حضوری، تلفنی و آنلاین در کنار شما هستند: 021-77755429.
سؤالات متداول
آیا اضطراب جنسی درمان‌پذیر است؟
بله. مداخله‌های روانشناختی مثل CBT و سکس تراپی برای بسیاری از افراد مؤثرند.
درمان چند جلسه طول می‌کشد؟
به شدت اضطراب و علت آن بستگی دارد. درمانگر پس از ارزیابی اولیه برآورد دقیق‌تری می‌دهد.
آیا می‌توانم بدون همسرم درمان را شروع کنم؟
بله. درمان فردی هم مؤثر است و در صورت نیاز می‌توان بعداً همسر را در جلسات شرکت داد.
ترس از رابطه بعد از تجربه آزار چه درمانی دارد؟
درمان‌های متمرکز بر تروما، با سرعتی که خود فرد احساس امنیت کند، کمک می‌کنند. در این شرایط حتماً با روانشناس آموزش‌دیده در درمان تروما مشورت کنید.
مطالعه بیشتر: تروما جنسی کودکی و تأثیر آن بر زندگی زناشویی بزرگسالان، ازدواج بدون رابطه جنسی
منابع
- Barlow DH. Causes of sexual dysfunction: the role of anxiety and cognitive interference. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 1986.
- Frühauf S, et al. Efficacy of psychological interventions for sexual dysfunction: a systematic review and meta-analysis. Archives of Sexual Behavior, 2013.
- Brotto LA, Basson R. Group mindfulness-based therapy significantly improves sexual desire in women. Behaviour Research and Therapy, 2014.
