اختلال‌های خوردن بیماری‌های جدی روانی‌اند که اغلب در نوجوانی شروع می‌شوند و بر سلامت جسم، روان و رابطه‌های خانوادگی اثر عمیقی می‌گذارند. این اختلال‌ها «انتخاب» یا «هوس» نیستند و با درمان تخصصی بهبودپذیرند؛ هرچه درمان زودتر شروع شود، نتیجه بهتر است. در این مقاله انواع اختلال خوردن، نشانه‌های هشدار، نقش شبکه‌های اجتماعی و راه‌های درمان را برای والدین توضیح می‌دهیم.
اگر نوجوان شما غذا و نوشیدنی را به‌طور کامل رد می‌کند، دچار غش، تپش قلب، ضعف شدید یا کاهش وزن سریع شده، یا از آسیب به خود صحبت می‌کند، فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید یا به اورژانس بیمارستان مراجعه کنید. برای مشاوره فوری میتوانید با اورژانس اجتماعی ۱۲۳ یا صدای مشاور ۱۴۸۰ تماس بگیرید.
اختلال خوردن چیست؟ انواع و تعاریف
طبق DSM-5-TR، اختلال‌های خوردن با الگوهای پایدار و مختل در خوردن و نگرانی شدید درباره وزن و ظاهر بدن مشخص می‌شوند. انواع اصلی:
- بی‌اشتهایی عصبی (آنورکسیا): محدود کردن شدید غذا، ترس شدید از افزایش وزن و تصویر بدنی مختل.
- پرخوری عصبی (بولیمیا): دوره‌های پرخوری همراه با احساس از دست دادن کنترل و رفتارهای جبرانی ناسالم.
- اختلال پرخوری (Binge Eating): دوره‌های مکرر پرخوری بدون رفتارهای جبرانی، همراه با پریشانی.
- اختلال اجتناب/محدودیت در دریافت غذا (ARFID): محدودیت غذایی که به دلیل ترس یا بی‌علاقگی به غذا (نه نگرانی درباره وزن) ایجاد می‌شود.
مرور گالمیش و همکاران (۲۰۱۹) شیوع مادام‌العمر اختلال‌های خوردن را حدود ۸ درصد در زنان و ۲ درصد در مردان برآورد کرد. پسران هم مبتلا می‌شوند و اغلب دیرتر تشخیص داده می‌شوند. بی‌اشتهایی عصبی از نظر خطر مرگ یکی از جدی‌ترین اختلال‌های روانی است (آرسلوس و همکاران، ۲۰۱۱)؛ به همین دلیل ارزیابی پزشکی بخش ضروری مراقبت است.
نقش شبکه‌های اجتماعی در تصویر بدنی
مرور هالند و تیگمن (۲۰۱۶) نشان داد استفاده از شبکه‌های اجتماعی، به‌ویژه فعالیت‌های متمرکز بر ظاهر مثل دیدن و مقایسه تصاویر، با نارضایتی از بدن و نگرش‌های ناسالم به خوردن ارتباط دارد. محتواهای «لاغری ایده‌آل»، رژیم‌های افراطی و فیلترهای تصویری می‌توانند برای نوجوانان آسیب‌پذیر خطرناک باشند. برای اطلاعات بیشتر مقاله شبکه‌های اجتماعی و سلامت روان نوجوانان را ببینید.
علائم هشداردهنده: والدین چه باید ببینند؟
- رژیم‌های سخت و حذف گروه‌های غذایی بدون توصیه پزشک
- اشتغال ذهنی شدید با وزن، کالری یا شکل بدن
- اجتناب از غذا خوردن با خانواده یا در جمع
- رفتن به دستشویی بلافاصله بعد از غذا
- ورزش افراطی و اجباری، حتی در زمان بیماری یا خستگی
- کاهش یا نوسان سریع وزن، قطع قاعدگی در دختران
- پوشیدن لباس‌های گشاد برای پنهان کردن بدن
- گوشه‌گیری، تحریک‌پذیری و اضطراب درباره غذا
عوامل خطر
اختلال‌های خوردن حاصل ترکیبی از عوامل ژنتیکی، روانی و اجتماعی‌اند: سابقه خانوادگی، کمال‌گرایی، اضطراب و افسردگی، تجربه‌های آسیب‌زا (PTSD)، تمسخر درباره وزن، رژیم گرفتن زودهنگام و تغییرات بلوغ (بلوغ زودرس در دختران). هیچ‌کدام از این عوامل تقصیر نوجوان یا والدین نیست.
درمان تخصصی
درمان اختلال‌های خوردن معمولاً تیمی است و شامل پزشک، روان‌پزشک، روان‌شناس و متخصص تغذیه می‌شود. طبق راهنمای NICE (NG69، ۲۰۱۷):
- خانواده‌درمانی متمرکز بر اختلال خوردن (FBT): درمان خط اول برای نوجوانان مبتلا به بی‌اشتهایی عصبی است؛ در این روش والدین نقش فعالی در بازگرداندن تغذیه سالم دارند (لاک و لو گرانژ).
- درمان شناختی‌رفتاری ویژه اختلال خوردن (CBT-ED): برای پرخوری عصبی و اختلال پرخوری و در برخی نوجوانان مبتلا به آنورکسیا.
- مراقبت پزشکی: پایش علائم حیاتی و عوارض جسمی. در موارد شدید، بستری لازم است.
نقش خانواده در بهبودی
- درباره غذا و بدن بدون قضاوت صحبت کنید و از اظهارنظر درباره وزن و ظاهر (حتی تعریف) پرهیز کنید.
- وعده‌های غذایی منظم خانوادگی را حفظ کنید.
- الگوی رابطه سالم با غذا و بدن باشید.
- اختلال را از فرزندتان جدا ببینید: مشکل «بیماری» است، نه او.
- برای خودتان هم حمایت بگیرید. برای ارتباط بهتر با نوجوان مقاله تربیت نوجوان را ببینید.
اگر نگران نشانه‌های بحران دیگر هم هستید، مقاله چه زمانی نوجوان به کمک فوری روانشناسی نیاز دارد را بخوانید. استفاده افراطی از بازی‌های ویدیویی هم گاهی با الگوهای نامنظم خواب و تغذیه همراه است (اعتیاد به گیم در نوجوانان).
مشاوره در مرکز مشاوره شکرانه
مرکز مشاوره شکرانه با بیش از ۱۵ سال تجربه در شرق تهران، خدمات روان‌درمانی نوجوان و خانواده‌درمانی را به‌صورت حضوری و آنلاین ارائه می‌دهد و برای ارزیابی پزشکی و تغذیه، با ارجاع به متخصصان مربوط همراهی می‌کند. برای دریافت نوبت با شماره 021-77755429 تماس بگیرید.
سوالات متداول
آیا اختلال خوردن درمان‌پذیر است؟
بله. بسیاری از نوجوانان با درمان تخصصی و حمایت خانواده بهبود کامل یا قابل‌توجهی پیدا می‌کنند. شروع زودهنگام درمان اهمیت زیادی دارد.
آیا فقط دختران دچار اختلال خوردن می‌شوند؟
خیر. پسران هم مبتلا می‌شوند، گاهی با تمرکز بر عضلانی بودن و ورزش افراطی، و اغلب دیرتر تشخیص داده می‌شوند.
اگر فرزندم انکار کند که مشکلی دارد چه کنم؟
انکار در اختلال‌های خوردن شایع است. با آرامش نگرانی‌تان را بر اساس رفتارهای مشخص بیان کنید و برای ارزیابی پزشکی و روان‌شناختی اقدام کنید؛ منتظر رضایت کامل او نمانید.
منابع
- American Psychiatric Association. DSM-5-TR. 2022.
- Galmiche M, et al. Prevalence of eating disorders over the 2000–2018 period: a systematic literature review. Am J Clin Nutr. 2019;109(5):1402-1413.
- Arcelus J, Mitchell AJ, Wales J, Nielsen S. Mortality rates in patients with anorexia nervosa and other eating disorders: a meta-analysis of 36 studies. Arch Gen Psychiatry. 2011;68(7):724-731.
- Holland G, Tiggemann M. A systematic review of the impact of the use of social networking sites on body image and disordered eating outcomes. Body Image. 2016;17:100-110.
- NICE. Eating disorders: recognition and treatment (NG69). 2017.
- Lock J, Le Grange D. Treatment Manual for Anorexia Nervosa: A Family-Based Approach. 2nd ed. Guilford; 2013.
