«هر کاری کنم فایده‌ای ندارد.» اگر این جمله برایتان آشناست، ممکن است تجربه‌ای را داشته باشید که روانشناسان به آن «درماندگی آموخته‌شده» یا «ناتوانی آموخته‌شده» (Learned Helplessness) می‌گویند. در این حالت فرد پس از تجربه‌های مکرر شکست یا موقعیت‌های غیرقابل کنترل، حتی وقتی امکان تغییر وجود دارد، تلاشی نمی‌کند. در این مقاله توضیح می‌دهیم این پدیده چیست، چطور شکل می‌گیرد و چطور می‌توان از آن رها شد.
درماندگی آموخته‌شده چیست؟
مارتین سلیگمن و استیون مایر در اواخر دهه ۱۹۶۰ در آزمایش‌هایی روی حیوانات مشاهده کردند که وقتی حیوان در معرض شوک‌های غیرقابل کنترل قرار می‌گیرد، بعدها حتی در موقعیتی که فرار ممکن است، تلاشی برای فرار نمی‌کند (Seligman و Maier، ۱۹۶۷). این یافته بعدها برای توضیح برخی جنبه‌های افسردگی در انسان به کار رفت.
مایر و سلیگمن در سال ۲۰۱۶ با تکیه بر پژوهش‌های عصب‌شناختی، نظریه را بازنگری کردند: به نظر می‌رسد واکنش پیش‌فرض مغز به رویدادهای ناخوشایند طولانی، انفعال است و آنچه «یاد گرفته می‌شود» در واقع احساس کنترل است. یعنی تجربه موفقیت و کنترل می‌تواند از درماندگی محافظت کند (Maier و Seligman، ۲۰۱۶).
سبک تبیین: چرا برخی بیشتر درمانده می‌شوند؟
بر اساس نظریه اصلاح‌شده درماندگی (Abramson و همکاران، ۱۹۷۸)، نحوه توضیح دادن رویدادهای بد اهمیت زیادی دارد:
- درونی یا بیرونی: «تقصیر من است» یا «شرایط سخت بود»
- پایدار یا موقتی: «همیشه این‌طور است» یا «این بار این‌طور شد»
- فراگیر یا محدود: «در همه چیز شکست می‌خورم» یا «در این مورد خاص موفق نشدم»
کسانی که رویدادهای منفی را درونی، پایدار و فراگیر تفسیر می‌کنند، بیشتر در معرض درماندگی و افسردگی هستند.
نشانه‌ها
- تسلیم شدن سریع در برابر مشکلات
- بی‌انگیزگی و کاهش تلاش
- نادیده گرفتن فرصت‌های واقعی برای تغییر
- احساس بی‌ارزشی و ناامیدی
- اجتناب از چالش‌های تازه
ریشه‌ها
- تجربه‌های مکرر شکست یا انتقاد در کودکی
- والدگری بیش از حد کنترل‌گر یا غیرقابل پیش‌بینی. بیشتر بخوانید: سندرم فرزند بزرگ.
- روابط آزارنده یا خشونت‌آمیز
- بیماری‌های مزمن، فقر یا تبعیض طولانی
- افسردگی
درماندگی گاهی با الگوهای خودتخریبی همراه است؛ بیشتر بخوانید: خودتخریبی در روانشناسی.
در روابط و خانواده
در روابط آزارنده، فرد ممکن است پس از تلاش‌های بی‌نتیجه برای تغییر، دیگر برای خروج یا کمک گرفتن تلاشی نکند. اگر در رابطه‌ای خشونت‌آمیز هستید، بدانید که کمک وجود دارد: در موقعیت خطر با پلیس ۱۱۰ یا اورژانس اجتماعی ۱۲۳ تماس بگیرید.
راه‌های رهایی از درماندگی آموخته‌شده
- تجربه‌های کوچک موفقیت: هدف‌های کوچک و قابل دستیابی تعیین کنید تا احساس کنترل دوباره ساخته شود.
- بازبینی سبک تبیین: افکاری مثل «همیشه» و «هیچ‌وقت» را با شواهد واقعی بسنجید.
- تمرکز بر آنچه در کنترل شماست
- حمایت اجتماعی: صحبت با افراد قابل اعتماد. تنهایی این حالت را تشدید می‌کند؛ بیشتر بخوانید: پارادوکس تنهایی مدرن.
- تقویت مهارت‌های هیجانی: بیشتر بخوانید: هوش هیجانی و روانشناسی مثبت.
- روان‌درمانی: درمان شناختی‌رفتاری برای تغییر الگوهای فکری و افزایش فعالیت‌های معنادار مؤثر است. بیشتر بخوانید: مشاوره فردی.
نگرانی‌های مداوم مثل اضطراب سلامت یا ترس از جا ماندن هم گاهی با احساس ناتوانی همراه‌اند؛ بیشتر بخوانید: اختلال اضطراب سلامت و سندرم فومو.
درماندگی در کودکان
والدین می‌توانند با دادن فرصت انتخاب و حل مسئله متناسب با سن، تشویق تلاش (نه فقط نتیجه) و پرهیز از انتقاد مداوم، به کودک کمک کنند احساس توانمندی پیدا کند. بیشتر بخوانید: مشاوره خانواده.
چه زمانی کمک بگیریم؟
اگر احساس ناامیدی و بی‌انگیزگی بیش از دو هفته ادامه دارد، یا افکار آسیب به خود دارید، با روانشناس صحبت کنید. در موقعیت خطر با اورژانس ۱۱۵، اورژانس اجتماعی ۱۲۳ یا صدای مشاور بهزیستی ۱۴۸۰ تماس بگیرید.
نتیجه‌گیری
درماندگی آموخته‌شده قابل تغییر است. تجربه‌های کوچک موفقیت، بازبینی افکار و حمایت مناسب، احساس کنترل را دوباره می‌سازند. متخصصان مرکز مشاوره شکرانه در کنار شما هستند: 021-77755429.
سوالات متداول
آیا درماندگی آموخته‌شده همان افسردگی است؟
خیر، اما ارتباط نزدیکی دارند. درماندگی می‌تواند یکی از عوامل یا ویژگی‌های افسردگی باشد.
آیا قابل درمان است؟
بله. درمان شناختی‌رفتاری و تجربه‌های موفقیت تدریجی مؤثرند.
خوش‌بینی آموخته‌شده چیست؟
مفهومی است که سلیگمن مطرح کرد: یاد گرفتن سبک تبیین خوش‌بینانه‌تر و واقع‌بینانه‌تر از رویدادها.
منابع
- Seligman MEP, Maier SF. Failure to escape traumatic shock. Journal of Experimental Psychology, 1967.
- Abramson LY, Seligman MEP, Teasdale JD. Learned helplessness in humans: critique and reformulation. Journal of Abnormal Psychology, 1978.
- Maier SF, Seligman MEP. Learned helplessness at fifty: insights from neuroscience. Psychological Review, 2016.
