گاهی فاصله بین «خودِ آنلاین» و «خودِ واقعی» آن‌قدر زیاد می‌شود که فرد احساس می‌کند دیگر نمی‌داند واقعاً کیست. عکس‌های ویرایش‌شده، زندگی ایده‌آل در استوری‌ها و نگرانی دائمی از تعداد لایک‌ها، می‌توانند احساس ارزشمندی را به تأیید دیگران وابسته کنند. به این تجربه گاهی «بحران هویت دیجیتال» گفته می‌شود. این اصطلاح یک تشخیص روانپزشکی نیست، اما توصیف تجربه‌ای است که برای بسیاری آشناست.
بحران هویت دیجیتال چیست؟
هر کدام از ما در فضای مجازی تصویری از خود ارائه می‌دهیم. این کار طبیعی است، اما وقتی تصویر آنلاین بسیار متفاوت از خود واقعی باشد، یا ارزشمندی ما به واکنش دیگران وابسته شود، ممکن است احساس پوچی، اضطراب و سردرگمی هویت ایجاد شود. این موضوع به‌ویژه در نوجوانی، که دوره شکل‌گیری هویت است، اهمیت بیشتری دارد. بیشتر بخوانید: شبکه‌های اجتماعی و سلامت روان نوجوانان.
چرا اتفاق می‌افتد؟
- مقایسه اجتماعی: لئون فستینگر در نظریه مقایسه اجتماعی توضیح داد که انسان‌ها خود را با دیگران مقایسه می‌کنند. در شبکه‌های اجتماعی، ما معمولاً بهترین لحظه‌های زندگی دیگران را با کل زندگی خودمان مقایسه می‌کنیم.
- بازخورد فوری: لایک‌ها و کامنت‌ها پاداش‌های سریع و غیرقابل پیش‌بینی هستند و می‌توانند رفتار را به سمت جلب تأیید سوق دهند. بیشتر بخوانید: دوپامین دتاکس.
- اثر بی‌بازداری آنلاین: جان سولر توضیح داد که افراد در فضای آنلاین گاهی رفتارهایی نشان می‌دهند که در دنیای واقعی از آن‌ها نمی‌بینیم (Suler، ۲۰۰۴).
- فیلترها و ویرایش تصویر: که فاصله بین چهره واقعی و تصویر آنلاین را بیشتر می‌کنند و می‌توانند به نارضایتی از بدن منجر شوند. بیشتر بخوانید: اختلال خوردن در نوجوانان.
نشانه‌ها
- نگرانی زیاد درباره تعداد لایک، فالوور یا واکنش‌ها
- احساس بدتر بعد از دیدن صفحه‌های دیگران
- ناراحتی از ظاهر واقعی خود در مقایسه با عکس‌های فیلترشده
- صرف وقت زیاد برای ساختن تصویر آنلاین
- احساس اینکه هیچ‌کس «خود واقعی» شما را نمی‌شناسد
- اضطراب یا بی‌قراری وقتی به گوشی دسترسی ندارید
گاهی این احساس‌ها به رفتارهای خودآسیب‌رسان یا الگوهای خودتخریبی منجر می‌شوند؛ بیشتر بخوانید: خودتخریبی در روانشناسی.
بازگشت به خود واقعی: راهکارهای عملی
- آگاهی از احساس‌ها: بعد از استفاده از شبکه‌های اجتماعی از خود بپرسید «الان چه حسی دارم؟»
- پاک‌سازی فهرست دنبال‌شده‌ها: صفحه‌هایی را که احساس بدی به شما می‌دهند دنبال نکنید.
- محدود کردن زمان: در یک پژوهش، محدود کردن استفاده از شبکه‌های اجتماعی به حدود ۳۰ دقیقه در روز به کاهش احساس تنهایی و افسردگی کمک کرد (Hunt و همکاران، ۲۰۱۸).
- ارزش‌های شخصی: روی چیزهایی تمرکز کنید که برایتان مهم‌اند، مستقل از تأیید دیگران.
- روابط حضوری: زمان بیشتری را با افرادی بگذرانید که شما را همان‌طور که هستید می‌پذیرند.
- فعالیت‌های واقعی: ورزش، هنر و سرگرمی‌هایی که برای خودتان انجام می‌دهید، نه برای نمایش.
اگر نوجوانتان بیش از حد درگیر بازی‌های آنلاین است، مقاله اعتیاد به گیم در نوجوانان را بخوانید.
چه زمانی کمک بگیریم؟
اگر احساس پوچی، غم یا اضطراب ادامه دارد، اگر استفاده از فضای مجازی زندگی روزمره را مختل کرده، یا افکار آسیب به خود دارید، با روانشناس صحبت کنید. در موقعیت خطر با اورژانس ۱۱۵، اورژانس اجتماعی ۱۲۳ یا صدای مشاور بهزیستی ۱۴۸۰ تماس بگیرید.
نتیجه‌گیری
بحران هویت دیجیتال تشخیص بالینی نیست، اما تجربه‌ای واقعی برای بسیاری از افراد است. آگاهی، محدود کردن مقایسه، تقویت روابط حضوری و تمرکز بر ارزش‌های شخصی به بازگشت به خود واقعی کمک می‌کند. متخصصان مرکز مشاوره شکرانه در کنار شما هستند: 021-77755429.
سوالات متداول
آیا بحران هویت دیجیتال یک اختلال روانی است؟
خیر، یک تشخیص رسمی نیست. اما می‌تواند با اضطراب، افسردگی یا نارضایتی از بدن همراه باشد که نیاز به توجه دارند.
آیا باید شبکه‌های اجتماعی را کاملاً کنار بگذارم؟
لزوماً نه. استفاده آگاهانه و محدود برای بیشتر افراد کافی است.
نوجوانان بیشتر در معرض هستند؟
بله، چون نوجوانی دوره شکل‌گیری هویت است و تأیید همسالان اهمیت زیادی دارد.
منابع
- Festinger L. A theory of social comparison processes. Human Relations, 1954.
- Suler J. The online disinhibition effect. CyberPsychology & Behavior, 2004.
- Hunt MG, et al. No more FOMO: limiting social media decreases loneliness and depression. Journal of Social and Clinical Psychology, 2018.
