یک سردرد ساده، یک خال تازه یا تپش قلب کوتاه، برای بیشتر افراد چیزی است که زود فراموش می‌شود. اما برای بعضی‌ها همین نشانه‌ها شروع ساعت‌ها جست‌وجو در اینترنت، نگرانی شدید و مراجعه‌های مکرر به پزشک است. این حالت می‌تواند نشانه اختلال اضطراب سلامت باشد که قبلاً «هیپوکندری» نامیده می‌شد. در این مقاله توضیح می‌دهیم اضطراب سلامت چیست، چرا در عصر اینترنت پررنگ‌تر شده و چطور درمان می‌شود.
اختلال اضطراب سلامت چیست؟
در DSM-5 اصطلاح «هیپوکندریازیس» کنار گذاشته شد و به جای آن دو تشخیص مطرح شد:
- اختلال اضطراب بیماری (Illness Anxiety Disorder): اشتغال ذهنی شدید به داشتن یا گرفتن یک بیماری جدی، در حالی که علائم جسمی وجود ندارند یا خفیف‌اند.
- اختلال علائم جسمی (Somatic Symptom Disorder): وقتی علائم جسمی واقعی وجود دارند، اما فکر، احساس و رفتار فرد درباره آن‌ها بیش از حد و آزاردهنده است.
در ICD-11، «هیپوکندریازیس» در گروه اختلال‌های وسواسی و مرتبط قرار گرفته است. برای تشخیص، این نگرانی‌ها معمولاً باید دست‌کم ۶ ماه ادامه داشته باشند.
نشانه‌ها
- نگرانی مداوم درباره داشتن یک بیماری جدی، با وجود نتایج طبیعی آزمایش‌ها
- بررسی مکرر بدن (لمس، نگاه کردن، اندازه‌گیری نبض یا فشار)
- جست‌وجوی مداوم علائم در اینترنت
- مراجعه‌های مکرر به پزشکان مختلف یا برعکس، اجتناب کامل از پزشک از ترس شنیدن خبر بد
- آرام شدن کوتاه‌مدت پس از اطمینان‌خواهی و بازگشت سریع نگرانی
- اجتناب از موقعیت‌ها یا فعالیت‌هایی که فکر می‌کنید برای سلامتی خطرناک است
سایبرکندریا: اضطراب سلامت در عصر اینترنت
جست‌وجوی علائم در اینترنت معمولاً فهرستی از بیماری‌ها، از ساده تا بسیار جدی، را نشان می‌دهد. ذهن مضطرب روی بدترین احتمال تمرکز می‌کند و اضطراب بیشتر می‌شود. به این چرخه «سایبرکندریا» می‌گویند. محدود کردن جست‌وجوی علائم یکی از بخش‌های مهم درمان است.
علت‌ها
- تجربه بیماری جدی خود یا عزیزان، به‌خصوص در کودکی
- حساسیت بیشتر به حس‌های بدنی و تفسیر فاجعه‌آمیز آن‌ها
- اضطراب عمومی، افسردگی یا ویژگی‌های وسواسی
- تحمل کم برای عدم قطعیت
- استرس‌های زندگی
بیشتر بخوانید: انعطاف‌پذیری روانی و درماندگی آموخته‌شده.
تفاوت با نگرانی طبیعی و با وسواس
نگرانی گاه‌به‌گاه درباره سلامتی طبیعی است. اضطراب سلامت وقتی مطرح می‌شود که نگرانی زیاد، طولانی و آزاردهنده باشد و زندگی روزمره را مختل کند. اضطراب سلامت با وسواس شباهت‌هایی دارد (افکار مزاحم و رفتارهای وارسی)، اما تمرکز آن بر بیماری است. تشخیص دقیق با متخصص است.
درمان
- بررسی پزشکی اولیه: ابتدا پزشک باید علت‌های جسمی را بررسی کند. داشتن اضطراب سلامت به معنای نادیده گرفتن علائم جدید نیست.
- درمان شناختی‌رفتاری (CBT): مؤثرترین درمان روانشناختی است و در پژوهش‌ها، از جمله نسخه‌های اینترنتی آن، اثربخشی خوبی داشته است (Axelsson و همکاران، ۲۰۲۰). در CBT، تفسیرهای فاجعه‌آمیز بازبینی می‌شوند، رفتارهای وارسی و اطمینان‌خواهی به‌تدریج کم می‌شوند و تحمل عدم قطعیت تمرین می‌شود.
- دارودرمانی: در برخی موارد روانپزشک داروهای ضدافسردگی (SSRI) را تجویز می‌کند. دارو فقط با نظر پزشک مصرف شود.
- ذهن‌آگاهی: کمک می‌کند بدون قضاوت و واکنش فوری، حس‌های بدنی را مشاهده کنید.
راهکارهای خودیاری
- جست‌وجوی علائم در اینترنت را محدود کنید یا زمان مشخصی برایش بگذارید.
- تعداد دفعات وارسی بدن را ثبت کنید و به‌تدریج کم کنید.
- یک پزشک ثابت داشته باشید و طبق برنامه منظم مراجعه کنید، نه با هر نگرانی.
- ورزش، خواب کافی و فعالیت‌های لذت‌بخش را در برنامه داشته باشید.
بیشتر بخوانید: دوپامین دتاکس و هوش هیجانی.
چه زمانی کمک بگیریم؟
اگر نگرانی درباره سلامتی بیشتر روزها ذهنتان را مشغول کرده، روی کار، روابط یا خواب اثر گذاشته، یا با اطمینان پزشک هم آرام نمی‌شوید، با روانشناس یا روانپزشک صحبت کنید. احساس تنهایی و فشارهای دیگر هم گاهی این نگرانی‌ها را تشدید می‌کنند؛ بیشتر بخوانید: پارادوکس تنهایی مدرن، سندرم ایمپاستر و سندرم فرزند بزرگ.
نتیجه‌گیری
اضطراب سلامت شایع و قابل درمان است. CBT، کاهش وارسی و جست‌وجوی اینترنتی و همکاری با یک پزشک ثابت، به بیشتر افراد کمک می‌کند دوباره کنترل زندگی را به دست بگیرند. متخصصان مرکز مشاوره شکرانه در کنار شما هستند: 021-77755429.
سوالات متداول
آیا هیپوکندری همان تمارض است؟
خیر. فرد واقعاً نگران و رنجور است و آگاهانه علائم را نمی‌سازد.
آیا اضطراب سلامت درمان‌پذیر است؟
بله. CBT برای بیشتر افراد مؤثر است.
اگر واقعاً بیمار باشم و جدی نگیرند چه؟
همکاری با یک پزشک ثابت و معاینه‌های منظم کمک می‌کند علائم تازه به‌موقع بررسی شوند، بدون اینکه چرخه اضطراب تقویت شود.
منابع
- American Psychiatric Association. DSM-5-TR: Illness Anxiety Disorder; Somatic Symptom Disorder, 2022.
- World Health Organization. ICD-11: 6B23 Hypochondriasis.
- Axelsson E, et al. Effect of internet vs face-to-face cognitive behavior therapy for health anxiety: a randomized noninferiority clinical trial. JAMA Psychiatry, 2020.
