زندگی با همسری که به مواد، الکل، قمار یا رفتارهای اعتیادی دیگر وابسته است، می‌تواند خسته‌کننده، ترسناک و گیج‌کننده باشد. بسیاری از همسران سال‌ها بین امید به تغییر و فکر جدایی در رفت‌وآمدند. در یک پژوهش درباره دلایل طلاق، مصرف الکل یا مواد یکی از دلایل رایجی بود که افراد برای جدایی ذکر کردند (Amato و Previti، ۲۰۰۳). در این مقاله توضیح می‌دهیم اعتیاد چطور روی خانواده اثر می‌گذارد، همسر چه کارهایی می‌تواند انجام دهد، چه زمانی جدایی مطرح می‌شود و مشاوره چه کمکی می‌کند.
انواع اعتیاد که روی ازدواج اثر می‌گذارند
- اعتیاد به مواد و الکل: شایع‌ترین و شناخته‌شده‌ترین نوع.
- اختلال قمار: که در ICD-11 و DSM-5 به‌عنوان اختلال شناخته می‌شود و می‌تواند خانواده را دچار بحران مالی کند.
- اختلال بازی (گیمینگ): که سازمان جهانی بهداشت آن را در ICD-11 به رسمیت شناخته است.
- رفتار جنسی وسواسی و مصرف اجباری پورنوگرافی: که در ICD-11 با عنوان اختلال رفتار جنسی وسواسی (CSBD) آمده است. بیشتر بخوانید: راهکارهای درمان اعتیاد به پورن.
چرخه اعتیاد در خانواده
اعتیاد معمولاً به‌تدریج اعتماد را از بین می‌برد: پنهان‌کاری، دروغ، مشکلات مالی، تغییرات خلقی، قول‌هایی که عملی نمی‌شوند و گاهی خشونت. همسر ممکن است بین خشم، ترس، امید و احساس گناه در نوسان باشد. بیشتر بخوانید: تأثیر اعتیاد بر خانواده و فرسودگی رابطه زناشویی.
هم‌وابستگی (Co-dependency)
گاهی همسر بدون اینکه بخواهد، با پوشاندن پیامدهای اعتیاد (پرداخت بدهی‌ها، توجیه غیبت‌ها، پنهان کردن مشکل از دیگران) به ادامه آن کمک می‌کند. این رفتارها معمولاً از سر محبت یا ترس است، اما فرد معتاد را از رویارویی با پیامدها دور نگه می‌دارد و سلامت روان خود همسر را هم فرسوده می‌کند. تعیین مرزهای روشن و مراقبت از خود، قدم مهمی است.
تأثیر اعتیاد بر فرزندان
کودکانی که با والد دارای اعتیاد زندگی می‌کنند، بیشتر در معرض مشکلات هیجانی، رفتاری و تحصیلی و در آینده مصرف مواد هستند. ثبات، امنیت، توضیح متناسب با سن و حمایت روانشناختی به آن‌ها کمک می‌کند. بیشتر بخوانید: اختلاف در تربیت فرزند و طلاق.
همسر چه کاری می‌تواند انجام دهد؟
- از خودتان مراقبت کنید: مشاوره فردی، گروه‌های حمایتی خانواده‌ها (مثل نارانان و الانان) و حمایت دوستان قابل اعتماد. بیشتر بخوانید: مشاوره فردی.
- درباره روش‌های مبتنی بر شواهد بدانید: روش CRAFT (تقویت اجتماعی و آموزش خانواده) به اعضای خانواده یاد می‌دهد بدون درگیری و سرزنش، احتمال ورود فرد به درمان را بیشتر کنند.
- درمان را تشویق کنید: درمان اعتیاد ممکن است و ترکیب درمان پزشکی و روان‌درمانی بهترین نتیجه را دارد. زوج‌درمانی رفتاری (BCT) در کنار درمان اعتیاد، هم به کاهش مصرف و هم به بهبود رابطه کمک کرده است (Powers و همکاران، ۲۰۰۸).
- به ایمنی اولویت دهید: اگر خشونت یا تهدید وجود دارد، ایمنی شما و فرزندان مهم‌تر از هر چیز است. در موقعیت خطر با پلیس ۱۱۰ یا اورژانس اجتماعی ۱۲۳ تماس بگیرید.
چرا جدایی گاهی این‌قدر سخت است؟
وابستگی عاطفی، امید به تغییر، نگرانی برای فرزندان، وابستگی مالی، فشار خانواده و جامعه و ترس از تنهایی، همه می‌توانند تصمیم را سخت کنند. هیچ پاسخ واحدی برای همه وجود ندارد.
چه زمانی جدایی مطرح می‌شود؟
برخی نشانه‌ها که بسیاری از همسران را به فکر جدایی می‌اندازد:
- خشونت یا تهدید به خشونت
- به خطر افتادن ایمنی یا سلامت فرزندان
- رد مداوم هر نوع درمان
- بازگشت‌های مکرر بدون تعهد به درمان
- آسیب جدی به سلامت روان خود همسر
توجه کنید که بازگشت (عود) در درمان اعتیاد شایع است و به‌تنهایی به معنای شکست کامل درمان نیست؛ مهم این است که فرد به درمان متعهد بماند. بیشتر بخوانید: تفاوت مسیر زندگی و طلاق.
آمادگی برای جدایی
- مشاوره حقوقی: در ایران، اعتیاد زیان‌آور همسر در شروط ضمن عقد نکاح‌نامه از جمله مواردی است که می‌تواند زمینه درخواست طلاق از سوی زن باشد. برای شرایط خود حتماً با وکیل خانواده مشورت کنید.
- برنامه مالی و محل زندگی
- برنامه ایمنی در صورت وجود خشونت
- حمایت روانی برای خودتان و فرزندان
نقش مشاوره
مشاوره می‌تواند در هر مرحله کمک کند: برای همسری که می‌خواهد بماند و کمک کند، برای زوجی که می‌خواهد با درمان رابطه را بازسازی کند و برای کسی که تصمیم به جدایی گرفته است. مشاوره طلاق و مشاوره اعتیاد در مرکز مشاوره شکرانه در شرق تهران به‌صورت حضوری، تلفنی و آنلاین ارائه می‌شود: 021-77755429.
نتیجه‌گیری
اعتیاد کل خانواده را درگیر می‌کند. مراقبت از خود، تعیین مرز، تشویق به درمان و اولویت دادن به ایمنی، قدم‌های مهمی هستند. چه تصمیم به ماندن بگیرید و چه به جدایی، لازم نیست این مسیر را تنها طی کنید.
سوالات متداول
آیا می‌توانم همسرم را مجبور به ترک کنم؟
نمی‌توان کسی را مجبور به تغییر کرد، اما روش‌هایی مثل CRAFT احتمال ورود او به درمان را بیشتر می‌کنند.
اگر همسرم بعد از ترک دوباره مصرف کند، یعنی درمان شکست خورده است؟
نه لزوماً. عود در اعتیاد شایع است و می‌تواند بخشی از مسیر بهبودی باشد، به شرط ادامه درمان.
آیا ماندن برای فرزندان بهتر است؟
این به شرایط بستگی دارد. اگر خشونت یا خطر وجود دارد، ایمنی کودکان اولویت دارد. مشاوره می‌تواند به تصمیم‌گیری کمک کند.
منابع
- Amato PR, Previti D. People’s reasons for divorcing: gender, social class, the life course, and adjustment. Journal of Family Issues, 2003.
- Powers MB, Vedel E, Emmelkamp PMG. Behavioral couples therapy (BCT) for alcohol and drug use disorders: a meta-analysis. Clinical Psychology Review, 2008.
- World Health Organization. ICD-11: Gaming disorder; Gambling disorder; Compulsive sexual behaviour disorder.
- National Institute on Drug Abuse (NIDA). Principles of Drug Addiction Treatment.
