شنیدن یک آهنگ آشنا می‌تواند در چند ثانیه حال‌وهوای ما را عوض کند، خاطره‌ای قدیمی را زنده کند یا موهای تنمان را سیخ کند. پژوهش‌های علوم اعصاب در دو دهه اخیر نشان داده‌اند که این تجربه‌ها پایه زیستی دارند: موسیقی هم‌زمان نواحی شنوایی، حرکتی، هیجانی و پاداش مغز را درگیر می‌کند. در این مقاله توضیح می‌دهیم موسیقی چه اثری بر مغز دارد، شواهد علمی درباره اثر آن بر اضطراب و افسردگی چه می‌گویند و چه باورهای رایجی درباره آن نادرست است.
موسیقی و مغز: چه بخش‌هایی درگیر می‌شوند؟
برخلاف تصور رایج، «مرکز موسیقی» واحدی در مغز وجود ندارد. وقتی موسیقی می‌شنویم:
- قشر شنوایی صدا، زیر و بمی و ریتم را پردازش می‌کند.
- نواحی حرکتی و مخچه با ریتم هماهنگ می‌شوند؛ به همین دلیل ناخودآگاه پا یا سرمان را با ضرب تکان می‌دهیم.
- هیپوکامپ موسیقی را به خاطره‌ها پیوند می‌دهد.
- آمیگدال و سیستم لیمبیک در پاسخ هیجانی نقش دارند.
- سیستم پاداش (از جمله جسم مخطط) در لذت بردن از موسیقی فعال می‌شود.
موسیقی و دوپامین: علم «لرز لذت»
بلاد و زاتوره (۲۰۰۱) با تصویربرداری مغزی نشان دادند که «لرز» ناشی از موسیقی بسیار دلنشین با فعالیت نواحی مرتبط با پاداش همراه است. سالیم‌پور و همکاران (۲۰۱۱) در مجله Nature Neuroscience یک قدم جلوتر رفتند و نشان دادند هنگام لذت شدید از موسیقی، دوپامین در جسم مخطط آزاد می‌شود: در لحظه‌های «انتظار» اوج موسیقی در هسته دمدار و در خود لحظه اوج در هسته اکومبنس. پژوهش فرری و همکاران (۲۰۱۹) هم نشان داد دستکاری دارویی سیستم دوپامین، لذت از موسیقی را کم یا زیاد می‌کند.
این یافته‌ها یعنی لذت موسیقی از همان مسیرهای پاداشی عبور می‌کند که در لذت‌های طبیعی دیگر فعال‌اند. برای درک بهتر نقش دوپامین و باورهای نادرست درباره آن، مقاله دوپامین دتاکس را بخوانید.
موسیقی و اضطراب
یکی از محکم‌ترین شواهد درباره اثر موسیقی، در زمینه اضطراب و درد پیرامون جراحی است. فراتحلیل هول و همکاران (۲۰۱۵) در مجله Lancet که بیش از ۷۰ کارآزمایی را بررسی کرد، نشان داد گوش دادن به موسیقی قبل، حین یا بعد از جراحی با کاهش اضطراب، درد و نیاز به مسکن همراه است. فراتحلیل دی ویت و همکاران (۲۰۲۰) هم نشان داد مداخلات موسیقی اثر کوچک تا متوسطی بر کاهش شاخص‌های فیزیولوژیک و روانی استرس دارند.
موسیقی آرام می‌تواند به کاهش ضربان قلب و تنش عضلانی کمک کند، اما برای اختلال‌های اضطرابی جایگزین درمان‌های اثبات‌شده مثل درمان شناختی‌رفتاری نیست.
موسیقی و افسردگی
مرور سیستماتیک کاکرین (آلبرز و همکاران، ۲۰۱۷) نشان داد موسیقی‌درمانی در کنار درمان معمول، در کوتاه‌مدت به کاهش علائم افسردگی و بهبود عملکرد کمک می‌کند. نکته مهم این است که منظور از «موسیقی‌درمانی» در این پژوهش‌ها، جلساتی است که توسط موسیقی‌درمانگر آموزش‌دیده و در کنار درمان استاندارد انجام می‌شود؛ نه صرفاً گوش دادن به پلی‌لیست.
از سوی دیگر، پژوهش‌ها نشان داده‌اند که گوش دادن مکرر به موسیقی غمگین در برخی افراد مستعد نشخوار فکری، می‌تواند حال آن‌ها را بدتر کند (گاریدو و شوبرت، ۲۰۱۵). پس توجه به اثر واقعی موسیقی بر حال خودتان اهمیت دارد.
باورهای نادرست: «اثر موتسارت»
شاید شنیده باشید که گوش دادن به موسیقی موتسارت باهوش‌تان می‌کند. این باور از یک پژوهش کوچک در سال ۱۹۹۳ شروع شد که بهبود کوتاه‌مدت (حدود ده دقیقه) در یک تکلیف فضایی را گزارش کرده بود. فراتحلیل پیتشنیگ و همکاران (۲۰۱۰) با بررسی ده‌ها مطالعه نتیجه گرفت که شواهدی برای اثر خاص موسیقی موتسارت بر هوش وجود ندارد. به همین ترتیب، ادعاهایی مثل «فرکانس‌های خاص که DNA را ترمیم می‌کنند» پشتوانه علمی ندارند.
موسیقی در شرایط مختلف
- توانبخشی پس از سکته مغزی: سارکامو و همکاران (۲۰۰۸) نشان دادند گوش دادن روزانه به موسیقی در ماه‌های اول پس از سکته با بهبود حافظه کلامی و توجه همراه بود.
- دمانس: موسیقی آشنا می‌تواند خاطره‌ها و پاسخ‌های هیجانی را حتی در مراحل پیشرفته‌تر برانگیزد و به آرام‌سازی کمک کند.
- ورزش: موسیقی ریتمیک می‌تواند احساس خستگی را کاهش دهد و انگیزه را بالا ببرد.
راهنمای عملی استفاده از موسیقی برای حال بهتر
- آگاهانه گوش دهید. چند دقیقه بدون انجام کار دیگری فقط به موسیقی گوش دهید و به حس‌ها و احساس‌هایتان توجه کنید. این کار ترکیبی از ذهن‌آگاهی و موسیقی است؛ برای تمرین‌های بیشتر مقاله تمرین آگاهی بین فردی را ببینید.
- پلی‌لیست هدفمند بسازید. برای آرام شدن، موسیقی با ریتم آرام و بدون تغییرات ناگهانی، و برای انرژی گرفتن موسیقی ریتمیک‌تر انتخاب کنید.
- اثر را بسنجید. اگر موسیقی خاصی شما را به نشخوار فکری یا غم عمیق‌تر می‌برد، آن را کنار بگذارید.
- با موسیقی فعال شوید. خواندن، نواختن ساز یا رقصیدن تجربه فعال‌تری از گوش دادن صرف فراهم می‌کند.
- موسیقی می‌تواند یکی از ابزارهای سازگاری با تغییرات باشد؛ درباره این مهارت مقاله انعطاف‌پذیری روانی را بخوانید.
هشدارها و نکات ایمنی
- از شنوایی‌تان محافظت کنید. سازمان جهانی بهداشت درباره خطر آسیب شنوایی ناشی از گوش دادن طولانی با صدای بلند، به‌ویژه با هدفون، هشدار می‌دهد. صدا را در حدی نگه دارید که بتوانید صدای اطراف را بشنوید و به گوش‌ها استراحت دهید.
- موسیقی جایگزین درمان نیست. اگر علائم افسردگی یا اضطراب بیش از دو هفته ادامه دارد یا زندگی روزمره را مختل کرده، از روان‌شناس یا روان‌پزشک کمک بگیرید.
- در شرایط بحران: اگر افکار آسیب به خود دارید، با اورژانس ۱۱۵، اورژانس اجتماعی ۱۲۳ یا صدای مشاور ۱۴۸۰ تماس بگیرید.
مشاوره در مرکز مشاوره شکرانه
اگر احساس می‌کنید استرس، اضطراب یا خلق پایین بخش زیادی از روزهایتان را گرفته، مرکز مشاوره شکرانه با بیش از ۱۵ سال تجربه در شرق تهران، خدمات روان‌درمانی حضوری و آنلاین ارائه می‌دهد. برای دریافت نوبت با شماره 021-77755429 تماس بگیرید.
پرسش‌های متداول
آیا گوش دادن به موسیقی کلاسیک باهوش‌تر می‌کند؟
خیر. فراتحلیل‌ها شواهدی برای «اثر موتسارت» به معنای افزایش هوش پیدا نکرده‌اند. ولی یادگیری و نواختن ساز می‌تواند مهارت‌های دیگری مثل تمرکز و هماهنگی حرکتی را تقویت کند.
چه نوع موسیقی برای کاهش اضطراب بهتر است؟
نوع خاصی برای همه وجود ندارد. در بسیاری از پژوهش‌ها، موسیقی آرام و موسیقی‌ای که خود فرد دوست دارد بیشترین اثر آرام‌بخش را داشته است.
تفاوت گوش دادن به موسیقی با موسیقی‌درمانی چیست؟
موسیقی‌درمانی فرایندی ساختاریافته است که توسط درمانگر آموزش‌دیده و با اهداف درمانی مشخص انجام می‌شود. گوش دادن شخصی به موسیقی می‌تواند به حال بهتر کمک کند، اما همان درمان نیست.
منابع
- Blood AJ, Zatorre RJ. Intensely pleasurable responses to music correlate with activity in brain regions implicated in reward and emotion. PNAS. 2001;98(20):11818-11823.
- Salimpoor VN, et al. Anatomically distinct dopamine release during anticipation and experience of peak emotion to music. Nature Neuroscience. 2011;14:257-262.
- Ferreri L, et al. Dopamine modulates the reward experiences elicited by music. PNAS. 2019;116(9):3793-3798.
- Hole J, et al. Music as an aid for postoperative recovery in adults: a systematic review and meta-analysis. Lancet. 2015;386:1659-1671.
- de Witte M, et al. Effects of music interventions on stress-related outcomes: a systematic review and two meta-analyses. Health Psychology Review. 2020;14(2):294-324.
- Aalbers S, et al. Music therapy for depression. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2017;11:CD004517.
- Garrido S, Schubert E. Moody melodies: do they cheer us up? A study of the effect of sad music on mood. Psychology of Music. 2015;43(2):244-261.
- Pietschnig J, Voracek M, Formann AK. Mozart effect–Shmozart effect: a meta-analysis. Intelligence. 2010;38(3):314-323.
- Särkämö T, et al. Music listening enhances cognitive recovery and mood after middle cerebral artery stroke. Brain. 2008;131(3):866-876.
- World Health Organization. Make Listening Safe.
دمتون گرم 🔥
به درد خورد موفق باشید!