وقتی یکی از اعضای خانواده به اسکیزوفرنی مبتلا می‌شود، زندگی کل خانواده تحت تأثیر قرار می‌گیرد. ترس، سردرگمی، احساس گناه و خستگی از واکنش‌های رایج خانواده‌هاست. خبر امیدوارکننده این است که با درمان مناسب و حمایت آگاهانه خانواده، بسیاری از افراد مبتلا می‌توانند زندگی معنادار و نسبتاً پایداری داشته باشند. این مقاله راهنمایی برای خانواده‌هاست.
اسکیزوفرنی چیست؟ فراتر از اسطوره‌ها
اسکیزوفرنی اختلالی روانی است که بر نحوه فکر کردن، درک واقعیت، احساسات و رفتار اثر می‌گذارد. بر اساس اطلاعات سازمان جهانی بهداشت، حدود ۲۴ میلیون نفر در جهان (تقریباً یک نفر از هر ۳۰۰ نفر) به آن مبتلا هستند و شروع آن معمولاً در اواخر نوجوانی تا اوایل بزرگسالی است.
چند باور نادرست رایج:
- «اسکیزوفرنی یعنی چند شخصیتی»: نادرست است. اختلال هویت تجزیه‌ای (چند شخصیتی) اختلالی کاملاً متفاوت است.
- «افراد مبتلا خطرناک‌اند»: بیشتر افراد مبتلا خشونت‌آمیز نیستند و در واقع احتمال قربانی خشونت شدنشان بیشتر از آسیب زدن به دیگران است (چو و همکاران، ۲۰۰۸).
- «تقصیر خانواده یا تربیت است»: اسکیزوفرنی حاصل ترکیبی از عوامل ژنتیکی، رشدی مغز و محیطی است و خانواده عامل آن نیست.
علائم و مراحل بیماری
- علائم مثبت: توهم (مثل شنیدن صداهایی که دیگران نمی‌شنوند)، هذیان (باورهای نادرست و پایدار) و آشفتگی در گفتار و فکر.
- علائم منفی: کاهش انگیزه، کاهش ابراز هیجان، گوشه‌گیری و کاهش گفتار.
- علائم شناختی: مشکل در توجه، حافظه و برنامه‌ریزی.
بیماری اغلب با یک دوره «پیش‌درآمد» شروع می‌شود: گوشه‌گیری، افت تحصیلی یا شغلی، بی‌خوابی، بدگمانی یا رفتارهای عجیب. مراجعه زودهنگام در این مرحله اهمیت زیادی دارد. علائم برخی اختلال‌ها مثل اختلال دوقطبی یا PTSD ممکن است با اسکیزوفرنی هم‌پوشانی داشته باشد و تشخیص باید توسط روان‌پزشک انجام شود.
تأثیر بر خانواده
خانواده‌ها اغلب با سوگ برای «آینده‌ای که تصور می‌کردند»، نگرانی دائمی، فشار مالی، تعارض بین اعضا درباره نحوه برخورد و انگ اجتماعی روبه‌رو می‌شوند. خواهر و برادرها هم ممکن است احساس نادیده گرفته شدن یا ترس از ابتلا داشته باشند. این واکنش‌ها طبیعی‌اند و نیاز به حمایت دارند.
نقش حمایت خانواده در بهبودی
مرور کاکرین (فاروا و همکاران، ۲۰۱۰) نشان داد مداخلات خانواده‌محور، یعنی آموزش و حمایت از خانواده، احتمال عود و بستری را کاهش می‌دهد. پژوهش‌ها درباره «هیجان ابرازشده» (Expressed Emotion) نیز نشان داده‌اند فضای خانوادگی همراه با انتقاد شدید، خصومت یا دخالت عاطفی بیش از حد، با احتمال بیشتر عود همراه است (بوتزلاف و هولی، ۱۹۹۸). این یعنی خانواده نقش مهمی در بهبودی دارد، نه در ایجاد بیماری.
ارتباط مؤثر با فرد مبتلا
- آرام، ساده و کوتاه صحبت کنید.
- با هذیان‌ها بحث نکنید و آن‌ها را هم تأیید نکنید؛ به احساس پشت آن‌ها (ترس، نگرانی) توجه کنید.
- انتقاد و سرزنش را کم کنید و پیشرفت‌های کوچک را ببینید.
- روال روزانه قابل پیش‌بینی ایجاد کنید.
- استقلال فرد را تا حد ممکن حفظ کنید.
مدیریت بحران‌ها و اورژانس‌ها
نشانه‌های هشدار عود را بشناسید: بی‌خوابی، گوشه‌گیری ناگهانی، قطع دارو، افزایش بدگمانی یا توهم. با تیم درمان یک «برنامه بحران» تهیه کنید.
افراد مبتلا به اسکیزوفرنی در معرض خطر بیشتری برای خودکشی هستند. اگر فرد از آسیب به خود یا دیگران صحبت می‌کند یا رفتار خطرناک دارد، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید یا به اورژانس روان‌پزشکی مراجعه کنید. برای مشاوره فوری با اورژانس اجتماعی ۱۲۳ یا صدای مشاور ۱۴۸۰ و در صورت خطر فوری با پلیس ۱۱۰ تماس بگیرید.
درمان و دارو: آنچه خانواده‌ها باید بدانند
طبق راهنمای NICE (CG178)، درمان اسکیزوفرنی ترکیبی از داروهای ضدروان‌پریشی، درمان شناختی‌رفتاری برای روان‌پریشی (CBTp) و مداخله خانوادگی است. فراتحلیل لوخت و همکاران (۲۰۱۲) نشان داد ادامه داروی ضدروان‌پریشی احتمال عود را در مقایسه با قطع آن به‌طور چشمگیری کاهش می‌دهد.
- دارو را فقط روان‌پزشک تجویز و تنظیم می‌کند؛ قطع خودسرانه دارو یکی از شایع‌ترین علل عود است.
- عوارض دارو را با پزشک در میان بگذارید؛ معمولاً قابل مدیریت‌اند.
- توانبخشی شغلی و اجتماعی بخش مهمی از بهبودی است.
مراقبت از خود: والدین و خواهر و برادرها
مراقبت طولانی‌مدت خسته‌کننده است. خانواده‌ها برای حفظ سلامت روان خود به استراحت، حمایت اجتماعی و گاهی مشاوره فردی (مشاوره فردی) یا مشاوره خانواده نیاز دارند. شرکت در برنامه‌های آموزشی خانواده و گروه‌های حمایتی هم کمک‌کننده است.
مشاوره در مرکز مشاوره شکرانه
مرکز مشاوره شکرانه با بیش از ۱۵ سال تجربه در شرق تهران، خدمات مشاوره و آموزش خانواده را به‌صورت حضوری و آنلاین ارائه می‌دهد. درمان دارویی اسکیزوفرنی باید زیر نظر روان‌پزشک انجام شود. برای دریافت نوبت با شماره 021-77755429 تماس بگیرید.
سوالات متداول
آیا اسکیزوفرنی درمان‌پذیر است؟
اسکیزوفرنی معمولاً بیماری طولانی‌مدت است، اما با درمان منظم، بسیاری از افراد علائم کنترل‌شده‌ای دارند و می‌توانند کار، تحصیل و روابط خود را ادامه دهند. سیر بیماری در افراد مختلف متفاوت است.
اگر فرد مبتلا حاضر به مصرف دارو نباشد چه کنیم؟
با روان‌پزشک مشورت کنید. گاهی تغییر دارو، شکل تزریقی طولانی‌اثر یا کار روی نگرانی‌های فرد درباره دارو کمک می‌کند. در موقعیت خطر، مراجعه اورژانسی لازم است.
آیا فرزندان یا خواهر و برادرها هم مبتلا می‌شوند؟
خطر در بستگان درجه یک بیشتر از جمعیت عمومی است، اما بیشتر بستگان افراد مبتلا هرگز به اسکیزوفرنی مبتلا نمی‌شوند.
منابع
- World Health Organization. Schizophrenia – Fact sheet.
- Pharoah F, Mari J, Rathbone J, Wong W. Family intervention for schizophrenia. Cochrane Database Syst Rev. 2010;(12):CD000088.
- Butzlaff RL, Hooley JM. Expressed emotion and psychiatric relapse: a meta-analysis. Arch Gen Psychiatry. 1998;55(6):547-552.
- Leucht S, et al. Antipsychotic drugs versus placebo for relapse prevention in schizophrenia: a systematic review and meta-analysis. Lancet. 2012;379(9831):2063-2071.
- Choe JY, Teplin LA, Abram KM. Perpetration of violence, violent victimization, and severe mental illness: balancing public health concerns. Psychiatric Services. 2008;59(2):153-164.
- NICE. Psychosis and schizophrenia in adults: prevention and management (CG178). 2014.
