بسیاری از زنان در روزهای خاصی از ماه تغییر محسوسی در حال و هوای خود حس می‌کنند: زودرنجی، غم، اضطراب یا خستگی بیشتر. هورمون‌های جنسی مثل استروژن و پروژسترون روی مواد شیمیایی مغز از جمله سروتونین اثر می‌گذارند و نوسان آن‌ها در چرخه قاعدگی، بعد از زایمان و در دوران یائسگی می‌تواند روی خلق‌وخو اثر بگذارد. در این مقاله توضیح می‌دهیم کدام تغییرات طبیعی‌اند، سندرم پیش از قاعدگی (PMS) و اختلال ملال پیش از قاعدگی (PMDD) چه تفاوتی دارند و چه کارهایی کمک می‌کند.
هورمون‌ها چطور روی روحیه اثر می‌گذارند؟
در نیمه دوم چرخه قاعدگی (پس از تخمک‌گذاری) سطح پروژسترون بالا می‌رود و چند روز قبل از قاعدگی، استروژن و پروژسترون هر دو کاهش پیدا می‌کنند. پژوهش‌ها نشان می‌دهند مشکل معمولاً سطح هورمون‌ها نیست، بلکه برخی زنان به این نوسان‌های طبیعی حساسیت بیشتری دارند. دوره‌های دیگری که تغییرات هورمونی زیاد است و خطر مشکلات خلقی بیشتر می‌شود عبارت‌اند از: دوران بارداری و پس از زایمان، و دوران گذار به یائسگی (پری‌منوپوز).
PMS و PMDD: شناخت علائم
سندرم پیش از قاعدگی (PMS)
بر اساس کالج متخصصان زنان و زایمان آمریکا (ACOG)، بیشتر زنان دست‌کم برخی علائم پیش از قاعدگی را تجربه می‌کنند. علائم در روزهای قبل از قاعدگی شروع می‌شوند و چند روز بعد از شروع قاعدگی برطرف می‌شوند:
- تحریک‌پذیری، نوسان خلق، اضطراب یا غم
- خستگی، تغییر خواب و اشتها
- نفخ، حساسیت پستان، سردرد
اختلال ملال پیش از قاعدگی (PMDD)
PMDD شکل شدیدتر و کمتر شایع است و در حدود ۳ تا ۸ درصد زنان در سن باروری دیده می‌شود. در PMDD علائم خلقی مثل افسردگی شدید، ناامیدی، اضطراب، خشم یا تحریک‌پذیری شدید آن‌قدر جدی‌اند که کار، روابط یا زندگی روزمره را مختل می‌کنند. برای تشخیص، ثبت روزانه علائم دست‌کم در دو چرخه لازم است. PMDD در DSM-5 به‌عنوان یکی از اختلال‌های افسردگی شناخته می‌شود.
کمک فوری: اگر در روزهای پیش از قاعدگی یا هر زمان دیگری افکار آسیب زدن به خود دارید، همین حالا با اورژانس ۱۱۵، اورژانس اجتماعی ۱۲۳ یا صدای مشاور بهزیستی ۱۴۸۰ تماس بگیرید.
راهکارهای مدیریت
ثبت علائم
یک تقویم یا اپلیکیشن برای ثبت روزانه خلق و علائم کمک می‌کند ببینید آیا علائم واقعاً به چرخه قاعدگی مربوط‌اند و برای پزشک یا روانشناس هم اطلاعات دقیقی فراهم می‌کند.
سبک زندگی
- ورزش منظم: فعالیت هوازی به بهبود خلق و کاهش علائم کمک می‌کند.
- خواب منظم: کم‌خوابی تحریک‌پذیری و نوسان خلق را بیشتر می‌کند.
- تغذیه: وعده‌های منظم و کم کردن کافئین، الکل و نمک زیاد در روزهای پیش از قاعدگی برای برخی زنان مفید است.
- مدیریت استرس: تنفس آرام، آرام‌سازی عضلانی و ذهن‌آگاهی.
مکمل‌ها
برخی پژوهش‌ها نشان داده‌اند مکمل کلسیم می‌تواند علائم PMS را کاهش دهد. شواهد درباره بیشتر مکمل‌های گیاهی محدود است. پیش از مصرف هر مکمل، به‌خصوص اگر دارو مصرف می‌کنید یا باردار هستید، با پزشک مشورت کنید.
روان‌درمانی
درمان شناختی‌رفتاری (CBT) به مدیریت افکار منفی، کاهش اضطراب و بهتر کنار آمدن با علائم کمک می‌کند. بیشتر بخوانید: مشاوره فردی.
درمان پزشکی
برای PMDD و PMS شدید، پزشک ممکن است داروهای ضدافسردگی از گروه SSRI یا برخی روش‌های هورمونی را تجویز کند. این درمان‌ها فقط باید با تجویز و پیگیری پزشک انجام شوند.
چه زمانی به متخصص مراجعه کنیم؟
- علائم کار، تحصیل یا روابط شما را مختل می‌کنند.
- غم یا اضطراب بعد از پایان قاعدگی هم ادامه پیدا می‌کند (ممکن است افسردگی یا اضطراب جداگانه‌ای وجود داشته باشد).
- بعد از زایمان یا در سال‌های نزدیک به یائسگی تغییر خلق شدیدی دارید.
- درد قاعدگی شدید دارید. بیشتر بخوانید: علت قاعدگی دردناک و راه‌های کاهش درد.
پزشک زنان علت‌های جسمی (مثل اختلال تیروئید) را بررسی می‌کند و روانشناس در مدیریت علائم خلقی کمک می‌کند. تغییرات هورمونی روی میل جنسی هم اثر دارند؛ بیشتر بخوانید: رابطه جنسی در زمان پریود.
نتیجه‌گیری
تغییر خلق در روزهای پیش از قاعدگی شایع است، اما اگر شدید باشد یا زندگی روزمره را مختل کند، ممکن است PMDD باشد که قابل درمان است. ثبت علائم، ورزش، خواب کافی، روان‌درمانی و در صورت لزوم درمان پزشکی به بیشتر زنان کمک می‌کند. متخصصان مرکز مشاوره شکرانه به‌صورت حضوری، تلفنی و آنلاین در کنار شما هستند: 021-77755429.
سوالات متداول
فرق PMS و PMDD چیست؟
PMS علائم خفیف تا متوسطی است که بیشتر زنان تجربه می‌کنند. PMDD شکل شدیدتری است که در حدود ۳ تا ۸ درصد زنان دیده می‌شود و علائم خلقی آن زندگی روزمره را مختل می‌کند.
آیا قرص ضدبارداری روی خلق اثر دارد؟
برای برخی زنان علائم را بهتر و برای برخی بدتر می‌کند. اگر بعد از شروع قرص تغییر خلق محسوسی دارید، با پزشک صحبت کنید.
آیا افسردگی دوران یائسگی واقعی است؟
بله. در دوران گذار به یائسگی خطر افسردگی بیشتر می‌شود و این علائم باید جدی گرفته و درمان شوند.
منابع
- American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG). Premenstrual Syndrome (PMS), FAQ.
- American Psychiatric Association. DSM-5-TR: Premenstrual Dysphoric Disorder, 2022.
- Thys-Jacobs S, et al. Calcium carbonate and the premenstrual syndrome: effects on premenstrual and menstrual symptoms. American Journal of Obstetrics and Gynecology, 1998.
